3 - 3 . فساد مالى معاويه معاويه سياست مالى عثمان را دنبال كرد و با زيركى و شيطنتى كه داشت با استفاده از افراد وفادار به بنى اميّه ، منابع مالى امويان را گسترش داد و بدين وسيله زمينه كامجويىهاى آنان را بيش از گذشته فراهم نمود . معاويه ، پس از رسيدن به مقام خلافت ، علاوه بر زمين‌هايى كه داشت درآمد فدك « 1 » را نيز ( كه تا آن زمان جزء منابع درآمد مسلمين به شمار مىرفت ) به خود اختصاص داد و جزء خالصه جات خود درآورد . و پس از مدتى ، آن را در تيول مروان بن حكم قرار داد و بدينسان جزو اموال خانوادگى مروان درآمد . « 2 » معاويه ، زمين‌هاى زيادى هم در شام داشت كه در زمان عثمان و هنگامى كه والى شام بود آنها را تصرّف و تملّك كرده بود . معاويه ماليات‌هايى را هم كه مورد تصويب اسلام قرار نگرفته بود و قبلًا ايرانىها به نام هداياى نوروز و مهرگان به سلاطين خود مىپرداختند ، مجدداً برقرار و پرداخت آنها را اجبارى كرد . درآمد خليفه از اين محل بالغ بر « ده ميليون درهم » بود . « 3 » البته نبايد فراموش كرد كه معاويه خلافت را با اجماع مسلمانان به دست نياورده بود و لذا مجبور بود مخالفين و افراد ذى نفوذ را از طريق دلجويى مالى و يا از طريق جنگ از ميدان رقابت خارج كند و اين هم احتياج به قدرت مالى داشت . معاويه براى « قيس بن سعد » كه ( از طرفداران امام حسن ( ع ) بود و ) در اعراب نفوذ زيادى داشت ورقهء سفيدى كه ذيل آن را امضاء كرده بود فرستاد تا قيس براى تصميم ، هر شرطى را كه مىخواهد با هر مبلغى كه مايل است بنويسد . « 4 »

--> ( 1 ) - « فدك » در سال هفتم هجرى به صلح به تصرف مسلمين درآمد و چون بدون جنگ و خون‌ريزى بدست‌آمده بود ، خالصه پيغمبر ( ص ) محسوب مىشد . طبق روايات ، پيغمبر ( ص ) نفقه خود و خانواده‌اش را از درآمد آن تأمين مىكرد و باقى مانده را به افراد محتاج مىداد . پيامبر ( ص ) آن را به فاطمه زهرا ( س ) بخشيد ؛ امّا بعد از رحلت پيامبر ( ص ) علىرغم فريادهاى اعتراض‌آميز فاطمه ( س ) ، ابوبكر آن را جزء اموال عمومى قلمداد كرد . ( 2 ) - فتوح البلدان ، بلاذرى ، ص 43 - 47 . ( 3 ) - بررسى وضع مالى و ماليه مسلمين ، ص 121 ؛ از كتاب البلدان ، يعقوبى ، ص 259 . ( 4 ) - تاريخ طبرى ، ج 4 ، ص 125 .