البته اين ارتجاع دور از انتظار نبود ؛ زيرا علاوه بر اينكه مشركين به‌طور كلّى در حجاز ريشه كن نشدند تعدادى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله نيز تظاهر به اسلام مىكرده و ايمان واقعى به رسالت حضرت صلى الله عليه و آله نياورده بودند . اصولًا در هر انقلاب فرهنگى ، سياسى و اجتماعى چنين پديده‌اى قابل پيش‌بينى است ؛ زيرا در هر نهضتى اوّلًا تحول اعتقادى - اخلاقى در افراد به كمال نمىرسد ، ثانياً همه افراد ، مشمول تحوّل نمىشوند در نتيجه هم بقاياى آثار اعتقادى - اخلاقى گذشته تا حدّى در فرد مؤمن باقى مىماند و هم عناصر تحوّل‌ناپذير نقش ايفا مىكنند و زمينهء بازگشت جامعه به نظام پيشين را فراهم مىنمايند . بىتوجّهى عدّه‌اى از مسلمانان صدر اسلام به جريان غدير خم و ولايت على عليه السلام و تشكيل سقيفه بنىساعده به همين دلايل بوده است و امام باقر عليه السلام در اين باره فرمود : « انَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله لَمَّا قُبِضَ صارَ النَّاسُ كُلُّهُمْ اهْلَ جاهِليَّةٍ الَّا اربَعَةً ، عَلِىٌّ وَالْمِقدادُ وَ سَلْمانٌ و ابُوذَرٌ . . . » « 1 » هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از دنيا رفت همه مردم به جاهليت برگشتند . بجز چهار نفر : على ، مقداد ، سلمان و ابوذر كه بر دين اسلام استوار باقى ماندند . عمر بن ثابت نيز مىگويد از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود : « بعد از رحلت پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله همه مردم به جاهليت برگشتند مگر سه نفر : سلمان ، مقداد و ابوذر . گر چه غير از اينها نيز سى و هفت نفر نزد على بن ابىطالب آمدند و اعلام وفادارى با او نمودند ، ليكن وقتى حضرت عليه السلام از آنها خواست كه ( به نشانهء وفادارى ) فردا سرهاى خود را بتراشند و آمادهء فداكارى شوند بجز اين سه نفر كسى نيامد حتى عمّار بن ياسر نيز بعد ازظهر آمد . لذا حضرت عليه السلام به آنها فرمود : برگرديد كه نيازى به شما ندارم ! شما در تراشيدن موهاى سر خود مرا اطاعت نكرديد چگونه ممكن است از جان خود در اين جهت بگذريد ؟ ! برويد حاجتى به شما نيست » . « 2 » و على عليه السلام بعد از جريان سقيفه با قلبى

--> ( 1 ) - بحارالانوار ، ج 22 ، ص 333 . ( 2 ) - الاختصاص ، شيخ مفيد ، تحقيق علىاكبر غفارى ، ص 6 .