خَلَقَ السَّموَ تِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ »

--> [ 1 ] ؛ و چه براساس مكاتب الحادى و نفى صانع و مبدأ اعلى ، وجود انسان براساس قوانين دقيق و مجموعه‌اى از پديده‌هاى مختلف و امورى است مركّب ، چه در حقيقت انسان كه همان روح و نفس ناطقه است و چه در جسم و ظاهر انسان كه مرتبه نازله از نفس آدمى است ؛ « لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسنَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ » [ 2 ] . و اين تركيب حقيقت نفس ناطقه را از حيثيّت استعداد و قوّه به شأنيّت بلوغ و كمال و فعليّت درمىآورند . از اين مجموعه و تركيب در لسان شرع به فطرت و سرشت تعبير شده است . « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَهِ ذَ لِكَ الدّينُ الْقَيّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ » . [ 3 ] شكّى نيست كه اين امور ، ثابت و لايتغيّر و از لوازم لاينفكّ طبيعت انسانى و نفس ناطقهء آدمى است ، كه ثبوت موضوع مقتضى ثبوت آنها و نفى و عدم آنها كاشف از نفى و عدم نفس ناطقه خواهد بود . و اين معنى همان است كه در آيه شريفه با بيان « لَاتَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَهِ » به آن اشاره شده است . و دين همان حركت در راستاى ملاكات فطرى و عدم اهمال آنها ولو در يك مورد از موارد مودّعه و نهادينه شده است ؛ و تعبير آيهء شريفه « ذَ لِكَ الدّينُ الْقَيّمُ » حاكى از اين معنى [ 1 ] - سوره الزّخرف ( 43 ) آيهء 9 . [ 2 ] - سوره التّين ( 95 ) آيهء 4 . [ 3 ] - سوره الرّوم ( 30 ) آيهء 30 .