محدثان مدينه بوده و در مسجد رسول خدا ( ص ) حلقهء درس داشته است . ما در آنان دختر ابو حبيبه است ، كه او نيز از موالى آل زبير است . « 1 » مغازى موسى بن عقبه نخستين كتابى است كه دربارهء غزوات رسول خدا ( ص ) نوشته شده است . « 2 » گويند چون شرحبيل بن سعد ( م . 123 ) كه عالم به مغازى بود ، در شمارش افراد بدرى و احدى و غيره ، كم و زياد كرد و مردم او را مورد اتهام قرار دادند ، موسى بن عقبه ، با اين كه سن زيادى از او گذشته بود ، اسامى آنان را نوشت . « 3 » دربارهء كتاب او سخن بسيار است . مالك بن انس ، مغازى موسى بن عقبه را بهترين و صحيح‌ترين كتابى دانسته كه دربارهء سيرهء رسول خدا ( ص ) نگاشته شده است ؛ « 4 » البته يحيى بن معين ، به شرط روايت موسى بن عقبه از زهرى ، مغازى مزبور را داراى چنين ويژگىاى دانسته است . « 5 » اختلاف فاحشى بين اين كتاب و كتابهاى ديگر سيره وجود دارد كه سخن در اين باره مجال ديگرى مىطلبد . « 6 » تاريخ وفات موسى بن عقبه را 140 و 141 ه . نوشته‌اند . « 7 » 15 . ابو عبد الله ، نافع بن ثابت بن عبد الله بن زبير وى از ثقات ابن حبّان بوده و از جدش عبد الله بن زبير روايت كرده است . « 8 » با توجه به

--> ( 1 ) . طبقات الكبرى ، ج 5 ، ص 425 ؛ تهذيب الكمال ، ج 29 ، ص 121 . ( 2 ) . سير اعلام النبلا ، ج 6 ، ص 114 ؛ بروكلمان ، تاريخ الأدب العربى ، ج 2 ، ص 11 ؛ پيش از اين گفتيم كه از عروه به عنوان نخستين سيره‌نويس نام برده‌اند . شايد جمع اين دو اين گونه باشد كه عروه همانند موسى بن عقبه مغازى مدوّن نداشته ، بلكه يادداشتهايى در اين زمينه داشته است . ( 3 ) . تهذيب الكمال ، ج 29 ، ص 119 . ( 4 ) . همان جا . ( 5 ) . همان ، ص 120 . شايان ذكر است كه موسى بن عقبه شاگرد زهرى بوده و گرچه براى تاليف مغازى خود از جميع روايات محدثان سيره استفاده كرده ، اما اساس اعتماد او بر روايات زهرى بوده است . ( ر . ك : تاريخ التراث العربى ، ج 2 ، ص 85 ؛ المغازى الاولى ، ص 71 ؛ بحث فى نشأة علم التاريخ ، ص 27 ) . ( 6 ) . ابن سعد در جلد سوم و چهارم به تعدادى از اين موارد اشاره كرده است . كتاب مغازى موسى بن عقبه تا قرن هشتم هجرى نزد ذهبى ( م . 748 ه . ) بوده ( ر . ك : تاريخ الاسلام ، ج 6 ، ص 133 ) ؛ بروكلمان نيز بيان داشته است كه اين كتاب توسط يوسف بن محمد بن عمر بن قاضى شهبه ( م . 789 ه . ) جمع‌آورى شده است ( ر . ك : تاريخ الادب العربى ، ج 3 ، ص 10 ) ؛ همچنين نسخه‌اى از آن در برلين به شمارهء 1554 موجود است كه ساخاو آن را به آلمانى ترجمه كرده است ( ر . ك : تاريخ التراث العربى ، ج 1 ، ص 85 ) . در همين مجموعه ، مقاله‌اى دربارهء مغازى موسى بن عقبه نوشته شده است . ( 7 ) . ثقات ، ج 5 ، ص 405 ؛ تاريخ خليفه ، ص 338 ؛ خليفه سال 135 را نيز گفته است . ( همان ، ص 333 ) . ( 8 ) . ثقات ، ج 5 ، ص 471 .