است . به هر حال ، تحقيق نقص فراوان دارد ؛ چرا كه به مصادر تحقيق اشاره نشده و همچنين با كتابهاى سيرهء موجود كه حجة الوداع را آورده‌اند ، مقايسه‌اى صورت نگرفته است . همچنين برخى از كلمات دشوار توضيح داده نشده ؛ علاوه بر اين ، كتاب از پاورقى تقريبا خالى است . مصادر ابن حزم در كتاب حجة الوداع بديهى است كه احاديث شريف نبوى مصدر اساسى در تأليف كتاب است و ابن حزم بر سلسله روات تكيه دارد ؛ راويانى كه خود ، يا ناظر حادثه بوده‌اند و يا از رسول اللّه چيزى شنيده‌اند و خود در اين حجّ ، مشغول اعمال آن بوده‌اند . ابن حزم ، اهميت شاهد عينى را در نگاشتن تاريخ متذكر مىشود : « زائر به دليل مشاهده ، بر كسى كه شاهد نبوده برترى دارد » « 1 » او در مواردى بيش از يك حديث را كه دليل بر اعتقاد او در ثبت تاريخ وى ، براى حجة الوداع است مىآورد . « 2 » همچنين برخى از مناسك را ضمن آوردن احاديث ، شرح مىدهد . « 3 » در عين حال ، براى اثبات سخن خود چند حديث يا يك حديث - حتى اگر مشتمل بر جمله‌اى است كه مىتواند دليل براى او باشد - مىآورد . براى مثال مىگويد : « ما اين حديث را به خاطر همين يك جمله : « فانتظرها بأعلى مكّه حتى جاءت » آورديم . « 4 » اين بدان معناست كه نمىخواهد حتّى يك جزء از سخنش بدون استناد به يك حديث باشد ! گاه نيز به معرفى برخى از راويان مىپردازد . « 5 » كما اين كه گاه براى اثبات سخن خود ، يك حديث را مكرّر ، اما با روات مختلف مىآورد . « 6 » شيوهء ابن حزم در تأليف اين كتاب ، همان گونه كه گذشت ، اعتماد بر احاديث ، به عنوان دليلى بر حوادث تاريخى است . در اينجا مناسب است نمونه‌هايى از كار او را ارائه دهيم : * اما اين سخن ما كه : « پيامبر ( ص ) به مردم فرمود كه او قصد سفر دارد ، پس در سال حجة الوداع به قصد مكه حركت كرد ؛ و آن حضرت پس از هجرت به مدينه ، جز آن

--> ( 1 ) . همان ، ص 41 . ( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 41 ، 44 ، 71 . ( 3 ) . همان ، ص 51 ، 84 ، 90 . ( 4 ) . همان ، ص 131 . ( 5 ) . همان ، ص 83 ، 102 ، 104 . ( 6 ) . همان ، ص 44 ، 50 ، 62 ، 70 ، 86 ، 88 ، 91 ، 96 ، 97 ، 135 .