حج ، حج ديگرى به جاى نياورد » بدان دليل است كه « حديث كرد ما را عبد الرحمن بن عبد الله بن خالد همدانى ، از ابراهيم بن احمد بلخى ، از محمد بن يوسف عزيزى از محمد بن اسماعيل بخارى ، از عمرو بن خالد ، از زهير - كه فرزند معاويه است - از ابو اسحاق - كه سبيعى است - از قول زيد بن ارقم ، گفت : پيامبر ( ص ) نوزده غزوه داشت و بعد از هجرت تنها يك حج به جاى آورد ( حجة الوداع ) و بعد از آن حج ديگرى به جاى نياورد » . « 1 » اين در اثبات آن نكتهء تاريخى است كه پيش از اين گفته و اين حديث را به عنوان مؤيد ذكر كرده است . * اما اين گفتهء ما كه : « پيامبر ( ص ) در روز هشتم خروج خود از مدينه ، هلال ذى الحجه را در شب پنجشنبه رؤيت كرد ، بدان دليل است كه : ما قبلا در اين كتاب اثبات كرديم آن حضرت روز پنجشنبه ، شش روز مانده به اتمام ذى القعده ، از مدينه خارج شد بنابراين بدون شك آغاز ذى الحجه روز چهارشنبه بوده و بدون شك شب پنجشنبه رؤيت هلال ذى الحجه كرده ، و همچنين ، اين درست است كه روز عرفه در اين حج ، روز جمعه بود ، بنابراين استهلال ذى الحجه بدون شك شب پنجشنبه بوده ؛ زيرا عرفه روز نهم ذى الحجه است » ( 49 - 48 ) . دقت در اين عبارت نشان مىدهد كه ابن حزم الفاظ تأكيد را فراوان به كار گرفته و اين به دليل يقين او به گفته‌هايش و اطمينانى است كه به خود دارد . او كلمهء « بدون شك » را در اين عبارت و ساير موارد كتاب خود بارها به كار برده است . « 2 » شيوخى كه ابن حزم از آنان مطلب نقل مىكند ، فراوانند . اما او تنها به برخى از آنان اعتماد مىكند ؛ از آن جمله‌اند : عبد اللّه بن يوسف هانى ، با كنيهء ابو محمد ؛ كه ابن حزم ضمن تمجيد او ، « 3 » بيش از 75 حديث از وى آورده است . « 4 » همچنين از عبد اللّه بن ربيع بن عبد اللّه التميمى ( م . 415 ه . ) « 5 » بيش از پنجاه حديث ، با سندهاى مختلف نقل كرده است . « 6 » از ديگر شيوخى كه از آنان روايت كرده ، عبد الرحمن بن عبد الله بن خالد همدانى

--> ( 1 ) . همان ، ص 33 . ( 2 ) . به عنوان مثال ر . ك : حجة الوداع ، ص 38 ، 40 ، 49 ، 52 ، 56 ، 91 ، 126 ، 133 ، 137 . ( 3 ) . جذوة المقتبس ، ص 268 . ( 4 ) . احاديث وى در ص 33 - 132 آمده است . ( 5 ) . جذوة المقتبس ، ص 261 . ( 6 ) . حجة الوداع ، ص 40 - 135 .