همراه تعليقاتى منتشر ساخته است . « 1 » ابن حزم در آغاز ، مختصرى از اخبار حجة الوداع را آورده ، بىآن كه به حديثى اشاره كند . اين مطالب ، فصل اول كتاب او را تشكيل داده است . در فصل دوم به تفسير حجة الوداع پرداخته و سخن خود را به احاديث مختلفى كه رأى او را تأييد مىكند ، مستند كرده است . اين روايات همراه با سند كامل آن ، به پيامبر ( ص ) متصل شده تا شاهد صادقى باشد بر درستى مطالبى كه او آورده است . پس از آن به آنچه كه برخى معارض با اخبارى دانسته‌اند كه وى بدانها استشهاد كرده ، پرداخته و با دلايلى روشن كه هر منصفى را قانع مىكند ، نشان داده كه تعارضى وجود ندارد . اكنون پس از آگاهى يافتن از ماهيت اين كتاب و خطوط اساسىاى كه وى بدانها اشاره مىكند ، به خوبى مىتوان هدف ابن حزم را از تأليف اين كتاب دريافت . انگيزهء وى صريح و روشن بوده و در مقدمه‌اش بر همين كتاب ، بيان شده است . او مىگويد : احاديثى كه دربارهء كارهاى پيامبر ( ص ) در اين سفر آمده ، بسيار زياد بوده و از طرق گوناگون و با الفاظى متفاوت روايت شده است ؛ به طورى كه فهم آنها براى مردم دشوار شده است . برخى نيز آنها را متعارض دانسته و به همين دليل بحث از آنها را رها كرده‌اند . اين مسأله ابن حزم را برانگيخته تا ضمن دقت و كوشش ، آنها را مرتب و منسجم كرده و به طور « سهل الوصول » در اختيار مردم بگذارد . او مىنويسد : وقتى كه ما در آنها تأمل و تدبّر كرديم - به كمك خداوند ، نه به قوّت خودمان - ديديم كه همهء آنها با هم سازگار و در ارتباط با يكديگر بوده و وجوه آنها روشن است ، مگر قسمتى كه ما نتوانستيم در آن باره حقيقت مطلب را روشن كنيم . « 2 » اينجاست كه روش ابن حزم و دقّت علمى او آشكار مىشود ، به طورى كه در يك بحث ، به اشكال موجود اعتراف كرده و به طور صريح مىگويد : نمىتواند صحّت يك نص را ، در حالى كه نمىداند كدام يك از آن دو نقل درست است ، مشخص سازد . آن بحث اين است كه « پيامبر در روز عيد قربان ، در منا نماز خواند يا در مكه ؟ » بعد اظهار مىكند : « شايد ديگران بتوانند اين مطلب را روشن كنند ، اگر كسى چنين كرد ، آن را به مجموعهء ما ملحق سازد تا خداوند پاداش فراوان به او دهد . با اين حال ما از اين كه وجه

--> ( 1 ) . ر . ك : مقدمه دكتر ممدوح حقى كه در آغاز طبع اول اين كتاب آورده ( بيروت : 1966 ) . اشاره كرديم كه اين اثر با حواشى و دقت بيشترى اخيرا به چاپ رسيده است ( مترجم ) . ( 2 ) . حجة الوداع ، ص 13 .