همچنين ابن حزم به بحث و مناظره با انديشمندان ديگر مذاهب شهرت دارد و اين به دليل عهدى است كه خداوند از علما گرفته تا حقيقت را براى مردم بگويند و آن را كتمان نكنند . ابن حيان ، مورخ اندلسى ( م . 469 ه . ) در اين زمينه مىگويد : « 1 » اين شيخ [ ابن حزم ] با يهود - لعنهم اللّه - و ديگر مذاهب باطل ، نشستها و اخبار مكتوبى دارد و در همين باره ، داراى مصنّفات شناخته شده‌اى است ؛ مشهورترين آنها كتاب الفصل بين اهل آراء و النحل مىباشد . « 2 » آنچه كه براى بحث ما ، در درجهء اوّل اهميت قرار دارد ، آشنايى با تلاشهاى ابن حزم در ارتباط با احاديث شريف نبوى و به كارگيرى آنها در ارزيابى حوادث تاريخى است . او دانشى وافر در فقه الحديث دارد ، به طورى كه كتاب بزرگى با نام الايصال الى فهم خصال جمل شرايع الاسلام فى الواجب و الحلال و الحرام و سائر الاحكام على ما اوجبه القرآن و السنّة و الاجماع نوشته و در آن ، آراى صحابه ، تابعين و ديگر ائمهء مسلمانان را در مسائل فقهى با ذكر دليل و نقد آنها و نيز احاديث مربوط ، آورده است . « 3 » ابن حزم در كتاب حجة الوداع - كه دربارهء آن به تفصيل سخن خواهيم گفت - سفر پيامبر ( ص ) را از مدينه به مكه براى اداى آخرين حج ، نگاشته است . اين كتاب ، سند پر ارزش تاريخى براى اين سفر مقدس است ؛ چرا كه مؤلف ، تمامى مسائل فقهى كوچك و بزرگ آن ، سنتهاى دينى و اوامر و نواهى را مستند به احاديث نبوى و با سندى صحيح و ادلّه قوى به عنوان مؤيد همراه با اسلوب علمى و روشى دقيق آورده و روشى در بحث پيش گرفته است كه كاملا منحصر به خود اوست . او قدم به قدم پيامبر ( ص ) را دنبال كرده و از مدينه به سوى مكه ، و از آنجا به عرفات و منا آمده و پس از آن به مدينه بازگشته است . اين كتاب با ارزش از جمله كتابهاى معروف ابن حزم محسوب مىشد كه مفقود و ناشناخته مانده بود ، اما با تلاشهاى دكتر ممدوح حقى يافت شد . او متن را تحقيق كرده و

--> ( 1 ) . روايت ابن حيان را ابن بسام شنترينى در الذخيرة فى محاسن اهل الجزيرة آورده است . ( تحقيق : احسان عباس ، بيروت : 1979 ) ق 1 ، م 1 ، ص 170 . ( 2 ) . اين كتاب در 5 جلد با اين نام چاپ شده : الفصل فى الملل و الاهواء و نحل ( قاهره : 1317 - 1321 ) . ( 3 ) . ر . ك : جذوة المقتبس ، ص 309 .