پيامبر ( ص ) از ضرورىترين دانشهاى خاص و بهترين دانش اهل خبر است كه اهل تاريخ با آن به سيادت و بزرگى مىرسند . « 1 » اين دو فايده ، انگيزهء ابن عبد البر در تأليف كتاب استيعاب بوده است . استيعاب از نخستين كتابهايى است كه ابن عبد البر تأليف كرده است ، و اين از آنجا معلوم مىشود كه در ساير كتابهايش ، كه به دست ما رسيده ، به آن ارجاع مىدهد . « 2 » و نيز يكى از شاگردان ابن عبد البر « 3 » در شهر دانيه در سال 433 ه . / 1041 م . از استيعاب روايت كرده است . بنابراين بايد تأليف آن پيش از اين تاريخ باشد . بسيارى از معاصران و نيز عالمان پسين ، از وى به دليل تفصيلى كه در بعد حديثى و تاريخى در اين كتاب داده ، از وى ستايش كرده‌اند . افزون بر آن ، اين كتاب از نخستين آثار اندلسىها است كه به دست ما رسيده و هيچ كتابى از اندلسىها دربارهء صحابه ، شهرت استيعاب را نيافته است . گذشته از اين كه ، آنچه پيش از آن در اندلس تأليف شده ، در حال حاضر در حكم مفقود است . روش ابن عبد البر در استيعاب 1 . ترتيب بحث ابن عبد البر ، مقدمهء كتاب را با بحث از « اهميت توجه به سنت نبوى » كه مفسر كلام خداست و « ضرورت شناخت ناقلان سيرهء نبوى » كه از لازمترين امور براى حفظ اين سنت است ، آغاز مىكند . آنگاه به بحث از « عدالت صحابه » مىپردازد و اين كه خدا و رسول از آنها ستايش كرده‌اند . پس از آن ، تفاوت و تفاضل ميان آنها را بيان مىكند و اين كه به تناسب قرابتشان با پيامبر ( ص ) هر كدام مرتبتى دارند و اظهار مىدارد : كسانى كه مجالست بيشترى با پيامبر داشته‌اند ، مقامشان بيش از آنهاست كه يك يا دو بار آن حضرت را ديده‌اند . آنگاه به تشريح معناى « سابقين » پرداخته و قولى در اين باره آورده كه مىگويد : سابقين كسانى هستند كه به دو قبله نماز خوانده‌اند و قول ديگرى آورده كه آنها را اهل بيعت رضوان دانسته و اين كه شمار آنها هزار و 500 يا 400 بوده است .

--> ( 1 ) . استيعاب ، ج 1 ، ص 19 . ( 2 ) . ر . ك : الدرر ، ص 29 ، 40 ، 44 ، 162 ، 221 ، 276 ؛ جامع بيان العلم ، ص 70 ، 85 ، 110 ؛ الكافى فى الفقه ، ج 1 ، ص 60 ، 87 و ج 2 ، ص 55 ، 92 . ( 3 ) . تكمله ، ج 1 ، ص 80 .