الشيخ رسول جعفريان وديگران
381
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
از جمله شواهدى كه نشان از توجه خاص ابن كثير به اين سه پايهگذار مدرسه تاريخى پيوسته ، دارد ، اين است كه او در سخن خويش ، زهرى را با تعبير « احد اعلام ائمة الاسلام » معرفى كرده و شرح حال وى را مفصل آورده است . چنان كه ابن كثير سخن واقدى را دربارهء كشتگان مشركين و اسراى آنان در بدر ، رد كرده است ، با اين استدلال كه عروه و موسى بن عقبه كه دو تن از امامان اين دانشاند و ممكن نيست بدون نظر آنان ، اتفاق نظرى در اين زمينه وجود داشته باشد . گرچه مىافزايد كه نظر آن دو در قياس با حديث صحيحى كه در اين باب وارد شده ، مرجوح است . با اين حال ، از بخت بد دانش تاريخ ، تأليفات اين چهرهها از ميان رفته و جز قطعاتى از آنها كه در آثار مورخان و محدثان و از جمله تاريخ ابن كثير آمده ، اثرى از آنها بر جاى نمانده است . روايات عروة بن زبير ، در حدود چهل مورد از كتاب البداية و النهايه ، از ابتداى تولد پيامبر ( ص ) و پس از آن در غزواتى مانند بدر ، خندق ، فتح مكه ، تبوك و حنين آمده است . گفته شده است كه « عروه به حوادث دوران خلفاى نخستين ، شامل رده ، قادسيه و يرموك نيز پرداخته است » ، « 1 » اما ابن كثير در اين بخشها چيزى از وى نقل نكرده است ، جز آن كه برخى از اقوال وى را در شرح حالهاى دوران خلافت نخست و خلافت اموى آورده است . ابن كثير در سه مورد ، از مغازى عروة بن زبير به عنوان يكى از منابع خود ياد كرده كه نشان مىدهد او بدون واسطه از آن بهره برده است . در اين صورت مىتوان گفت مغازى عروه تا قرن هشتم در دسترس بوده است . اما روايات ابن شهاب زهرى در حدود يك صد مورد در البداية و النهايه آمده است كه هفت مورد آن در بخش المبتدأ و شصت مورد در بخش سيره است ؛ اين نقلها در حوادث مربوط به زندگى پيامبر ( ص ) ، جنگها ، سرايا و ديگر رخدادهاى تاريخ اسلام است ، جز آن كه بسيارى از آنها هم مربوط به دوران خلافت نخست و نيز خلافت اموى و در باب شرح حال صحابه و تابعين است . چند مورد نيز مربوط به وحشتى است كه به دليل درگذشت پيامبر ( ص ) بر مردم مدينه مستولى شده بود . نيز اخبارى دربارهء نزاع مهاجرين و انصار در سقيفه و همچنين كشتگان جنگ صفين از وى نقل شده است . ابن كثير تنها در دو مورد از سيرهء زهرى ياد كرده ؛ يك جا به نقل از سهيلى و دوم در
--> ( 1 ) . نشأة علم التاريخ عند العرب ، ص 22 .