الشيخ رسول جعفريان وديگران
237
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
شافعى گويد : كتاب موسى بن عقبه گرچه كتابى است كم حجم ، ليكن در مغازى كتابى صحيحتر از كتاب وى نيست و بسيارى از مطالب مغازى نويسان در كتاب او نيامده است . « 1 » حاجى خليفه مىنويسد : « مغازى [ موسى بن عقبه ] صحيحترين مغازى است » . « 2 » عبد الله بن احمد بن حنبل گويد : از پدرم درباره موسى بن عقبه پرسيدم . پاسخ داد : ثقه است . « 3 » محمد بن عمر واقدى گفت : « براى ابراهيم و موسى و محمد از فرزندان عقبه در مسجد رسول الله ( ص ) حلقهء درسى بود ، و همهء آنها از فقها و محدثان بودند و موسى فتوا مىداد . « 4 » از نقلهاى بالا چنين به دست مىآيد كه موسى بن عقبه « 5 » سخت محل اعتنا بوده ، گرچه كتابش كم حجم بوده است . طبيعى است كه سختگيريهايى ، شبيه آنچه محدّثان داشتند ، سبب مىشد تا بسيارى از آنچه به عنوان مغازى نقل مىشد ، در كتاب موسى بن عقبه نيايد . مشايخ و شاگردان موسى بن عقبه « 6 » موسى بن عقبه از افراد مختلفى استفاده كرده كه در رأس آنها ابن شهاب زهرى قرار دارد . وى معمولا با عبارت « قال ابن شهاب » يا « زعم ابن شهاب » ، و در يك مورد با تعبير « حدّثني الزهرى » مطالب وى را نقل كرده است ؛ « 7 » اما وى به عنوان يك محدث ، از بسيارى از محدثان نسل پيش از خود ، روايت نقل كرده است . شمارى از مشايخ وى كه از تابعين درجهء اول و دوم و محدثان بنام بودهاند ، از اين قرار است : 1 ) عروة بن زبير ؛ 2 ) سهيل بن ابى صالح ؛ 3 ) محمد بن مسلم بن شهاب زهرى ؛
--> ( 1 ) سعود جاسم ، ابن عبد البرّ الاندلسى و جهوده فى تاريخ ، ص 224 ؛ سخاوى ، اعلان بالتوبيخ ، ص 158 ؛ شرح زرقانى على المواهب ، ج 2 ، ص 20 . ( 2 ) حاجى خليفه ، كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1747 . ( 3 ) الجرح و التعديل ، ج 8 ، ص 154 . ( 4 ) طبقات ، ج 5 ، ص 425 ؛ تهذيب ، ج 10 ، ص 322 . ( 5 ) محمد بن ناصر الدين ( م . 842 ه . ) در بديعة البيان شعرى را دربارهء موسى بن عقبه نقل كرده است : « موسى فتى عقبة الأديب / اسناده محرّر قريب » . أى الى النبي ( ص ) بمعنى عالى السند ، و شارح بديعة البيان گفته : « صنّف المغازي فأجاد و وصلت الينا » ( ابن العماد ، شذرات الذهب ، ج 2 ، ص 193 ) ( 6 ) الجرح و التعديل ، ج 8 . ص 154 ؛ سير ج 6 ، ص 114 ؛ تهذيب الكمال ، ج 18 ، ص 409 . ( 7 ) سزگين ، التدوين التاريخى ، ص 58 .