الشيخ رسول جعفريان وديگران
238
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
4 ) صالح مولى توأمه ؛ 5 ) كريب مولى ابن عباس ؛ 6 ) نافع بن جبير بن مطعم ؛ 7 ) عكرمه مولى ابن عباس ؛ 8 ) ابو حبيبه مولى زبير ؛ 9 ) عبد الله بن دينار ؛ 10 ) ام خالد بنت خالد بن سعيد بن العاص ؛ 11 ) علقمة بن وقاص ليثى ؛ 12 ) سالم ابى الغيث مولى ابن مطيع ؛ 13 ) نافع مولى ابن عمر ؛ 14 ) عبد الله بن على بن حسين بن على بن ابى طالب ؛ 15 ) محمد بن منكدر ؛ 16 ) محمد بن يحيى بن حبّان ؛ 17 ) ابو الزناد ، عبد الله بن ذكوان ؛ 18 ) سالم بن عبد الله بن عمر و دهها نفر ديگر . نام شمارى از شاگردان وى عبارتند از : 1 ) مالك بن أنس ؛ 2 ) ابراهيم بن طهمان ؛ 3 ) اسماعيل بن ابراهيم بن عقبه ؛ 4 ) ابو اسحاق ، ابراهيم بن محمد فزارى ؛ 5 ) سفيان ثورى ؛ 6 ) شعبة بن حجاج ؛ 7 ) عبد الله بن مبارك ؛ 8 ) عبد العزيز بن محمد دراوردى ؛ 9 ) عبد الملك بن جريج ؛ 10 ) ابو ضمره ، انس بن عياض ؛ 11 ) سفيان بن عيينه ؛ 12 ) فضيل بن سليمان ؛ 13 ) محمد بن فليح ؛ 14 ) وهيب بن خالد و دهها نفر ديگر . موارد مغازى ابن عقبه در آثار بعد از وى كتاب موسى بن عقبه به عنوان منبع ، در دسترس محدثان و سيرهنويسان بعد از وى بوده و دستكم تا قرن دهم هجرى وجود داشته است . جداى از آن ، بخشهايى در آثار بعدى بر جاى مانده كه در اينجا فهرست آن منابع را همراه با موارد نقل شده مىآوريم : 1 . محمد بن عمر واقدى ( م . 207 ه . ) . وى گرچه از نظر زمانى متأخر از ابن اسحاق است ، اما مغازىاش نشان مىدهد كه برجستهترين مغازى نويس دنياى اسلام بوده است . او مطالب زيادى را از موسى بن عقبه ، معمر بن راشد و ابو معشر گرفته است . هر يك از اينان كتابهايى در باب مغازى داشتهاند . « 1 » واقدى گفته است : كتاب مغازى موسى بن عقبه را از اسماعيل بن ابراهيم بن عقبه شنيدهام . « 2 » قابل توجه آن كه وى به دليل عدم ارائهء سند در بسيارى از موارد ، منابع خود را مشخص نكرده است . هورويتز نوشته است : واقدى ، استاد ابن سعد ، روايات مختلفى از كتاب موسى بن عقبه برگرفته ، در حالى كه در كتابش جز در موارد نادر ، نام او را نياورده است ؛ پس حق آن است كه ابن سعد هم از طريق واقدى اخبار موسى بن عقبه را اخذ كرده است . « 3 »
--> ( 1 ) همان ، ص 100 . ( 2 ) طبقات ، ج 5 ، ص 488 . ( 3 ) المغازى الاولى و مؤلفوها ، ص 73 .