زبيريان روايت مىكند . « 1 » پس جوهر و اصل مغازى ابن اسحاق ، از احاديث زهرى ، عروه ، عاصم بن عمر بن قتاده و عبد الله بن ابى بكر تأليف شد . به نظر مىرسد كه شهرت ابن اسحاق برگرفته از مغازى او باشد . « 2 » بايد متذكر شد كه ابن اسحاق در روايات و اخبار خود ، حتى قبل از مبعث ، كوشيده است از روى احتياط عمل كند ؛ مانند اين سخن كه مىگويد : « آن طور كه مىپندارند » « 3 » يا مانند سخنى كه درباره نسب پيامبر ( ص ) از ذى القرنين مىگويد : « خدا آگاه است كه آن را پيامبر گفته است يا نه ؟ اگر گفته است سخن او درست‌ترين سخن است . « 4 » يا مانند : « و مردم درباره آنچه كه اتفاق افتاده ، مىانديشند و خدا داناتر است » « 5 » يا « در آنچه كه از سخنان احبار و راهبان دربارهء رسول خدا ( ص ) به ما رسيده است كه مىگويد . . . » « 6 » يا مانند : « ثور بن يزيد از تعدادى از اهل علم - كه جز خالد بن معدان كلاعى آنها را بر نمىشمارم - براى من روايت كرد كه فردى از اصحاب رسول خدا ( ص ) . . . » . او گاهى نظر خود را نيز روايت مىكند ؛ مثلا بعد از ذكر داستان پرندگان ابابيل ، در پايان مىافزايد : « يعقوب بن عقبه به من گفت : اولين بار كه حصبه و آبله در سرزمين عرب ديده شد ، همان سال بود » . ( ص 55 ) . همچنين ابن اسحاق تعدادى از عهدنامه‌ها را حفظ كرده است . او تنها كسى است كه پيمان مهمى را ضبط كرده است ؛ « نوشته‌اى كه پيامبر ( ص ) در مدينه براى تنظيم روابط درونى مسلمانان از سويى و رابطه آنها با يهود از سوى ديگر وضع كرد » . « 7 » اطلاعات ابن اسحاق از دوران مكى ، داراى اسناد كمترى است و در بسيارى از موارد ، عبارت « قصه » را در عنوان اخبارى مىبينيم كه به دنبال آن به داستانها اشاره مىكند . « 8 » اما در اخبار او از دوران مدنى ، توجه آشكارى به اسنادها ديده مىشود . با اين همه ، تأثير داستانهاى قومى و مبالغه در شجاعت نيز به چشم مىخورد . همچنين وى از

--> ( 1 ) . ر . ك : جواد على ، مجله المجمع ، ج 1 ، ص 209 . ( 2 ) . زهرى مىگويد : « هر كس طالب مغازى است ، از مولى قيس بن مخرمه بياموزد » ( بخارى ، تاريخ الكبير ، ق 1 ، ج 1 ، ص 40 ) و شافعى مىگويد : « هر كس مىخواهد در مغازى متبحّر شود ، از محمد بن اسحاق بهره ببرد » ( ر . ك : تاريخ بغداد ، ج 1 ، ص 226 ؛ البداية و النهايه ، ج 10 ، ص 109 ؛ وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 687 ؛ ذهبى ، تذكرة الحفاظ ، ص 162 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 3 ، ص 23 ) . ( 3 ) . سيره ، ج 1 ، ص 194 . ( 4 ) . سيره ، ص 187 ، چاپ و ستنفلد . ( 5 ) . سيره ، ج 1 ، ص 178 . ( 6 ) . نسخه خطى ، ص 9 . ( 7 ) . سيره ، چاپ و ستنفلد ، 341 - 344 . ( 8 ) . مانند ابن هشام ، سيره ، ج 1 ، ص 203 و 224 .