توضيحى درباره توسعه مسجد پيامبر مسجد پيامبر صلى اللّه عليه و آله مانند مسجد الحرام ، توسعه‌هاى مكرّرى را شاهد بوده است . نخستين توسعه به دست مبارك سازنده آن ، « 1 » پيامبر اكرم ، در سال هفتم هجرى قمرى صورت گرفت . سپس عمر ، به سال 17 ق ، و عثمان به سال 29 ق ، هر يك اندكى از سمت غرب و شمال ، به مسجد افزودند . « 2 » عثمان از سمت قبله ( جنوب مسجد ) نيز چند ستون به مسجد افزود و براى مسجد ، محراب ساخت . در سال 88 ق ، عمر بن عبد العزيز به هنگام ولايتش بر مدينه از سوى وليد بن عبد الملك ، شش ستون در شرق و غرب و چهارده ستون در شمال مسجد افزود . سپس مهدى عبّاسى در سال 161 ق ، ناحيه شمالى مسجد را توسعه داد . « 3 » در زمان سلاطين عثمانى نيز ترميم و تعميراتى انجام گرفت و سلطان عبد المجيد عثمانى ، بيشترين توسعه و تعمير و تزيين را انجام داد . اقدامات او از سال 1265 ق ، تا آخر دوره سلطنتش ( 1277 ق ) استمرار داشت . « 4 » در زمان معاصر و در سال‌هاى 1370 و 1406 ق ، توسعه‌هاى پهناورى را از همه سوى مسجد بجز سمت قبله شاهد بوده‌ايم كه مساحت مسجد را چند برابر كرده

--> ( 1 ) . أخبار مدينة الرسول ، ابن النجّار : ص 70 . ( 2 ) . وفاء الوفا : ج 2 ص 481 . ( 3 ) . وفاء الوفا : ج 2 ص 501 و 502 ، 535 و 536 ، 521 ، تاريخ الطبرى : ج 6 ص 435 . ( 4 ) . مرآة الحرمين : ج 1 ص 465 468 .