ننمايند ، چنانچه نظر را فرموده‌اند كه در هر حالى بايد كه بر موضعى خاص باشد ، و دست را فرموده‌اند كه در هر حالى بر موضعى خاص باشد ، و خشوع جميع اعضاء تابع خشوع قلب است . چنانچه منقول است كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله شخصى را ديد كه در نماز با ريش خود بازى مىكرد ، فرمود كه : اگر دل اين مرد خاشع بود و با خدا بود اعضا و جوارح او نيز به كار خدا مشغول بودند « 1 » . و اين معنى به‌حسب تجربه ظاهر است . و بدان كه هر مملكتى را پادشاهى مىباشد كه جميع رعيّت تابع او مىباشند ، و پادشاه ملك بدن و پيشواى ساير اعضا و قوى قلب است ، چون دل متوجّه خدا شد اعضا تابع اويند و پيروى از او مىنمايند ، و اين است يك معنى آن حديث كه : صلاة المؤمن وحده جماعة . يعنى : نماز مؤمن به تنهائى جماعت است ؛ زيرا كه دل او با خداست ، و مقتداى ساير جوارح است كه به او اقتدا مىنمايند . و بدان كه نماز بىحضور قلب اگر آدمى را از جهنّم خلاصى دهد ، امّا به درجات عاليه كمالات نمىرساند ، و پسنديدهء درگاه حق نيست ، چنانچه از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله منقول است كه : نماز مقبول نيست مگر با حضور قلب « 2 » . و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است كه : هركس دو ركعت نماز بگذارد ، و بداند كه چه مىگويد ، يعنى در قرائت و اذكارى كه مىخواند متوجّه معانى آنها باشد ، چون از نماز فارغ شود بر او گناهى نمانده باشد « 3 » . و از حضرت صادق عليه السّلام منقول است كه : به درستى كه بالا مىبرند از نماز بندگان نصف آن را ، و از بعضى ثلث ، و از بعضى ربع ، و از بعضى خمس ، و بالا نمىبرند و

--> ( 1 ) بحار الانوار 84 / 266 ح 67 . ( 2 ) بحار الانوار 84 / 250 ذيل ح 44 ، و 260 ح 59 . ( 3 ) بحار الانوار 84 / 240 ذيل ح 22 .