من هر وقت اين قبيل نسخه بدل نويسيها را مىبينم ، به ياد قصهء مثنوى مولوى دربارهء آن « مرد دو مو » مىافتم كه عروس نو گزيده بود و پيش سلمانى رفت كه موهاى سفيد او را از سياه جدا كند . سلمانى همهء ريش او را يك جا بريده پيش او گذاشت كه من فرصت اين كار ندارم خودت موهاى سفيد و سياه را از هم جدا كن ! آن يكى مرد دو مو آمد شتاب پيش يك آيينه دار مستطاب گفت از ريشم سفيدى كن جدا كه عروس نو گزيدم اى فتى ريش او ببريد و كل پيشش نهاد گفت خود بگزين مرا كارى فتاد نسخه ها را با هم مقابله كردن و اختلافات آن را در حواشى ثبت نمودن ، عمل كتّاب و نسّاخ است ، نه هنر اهل تحقيق و انتقاد . اين عمل را احيانا ورّاقان قديم و كتابفروشان متأخر نيز انجام مىدادند و نمونه هاى آن در كتب خطى و چاپى فراوان است . اما تصحيح فن ديگرى است . در اين عمل علاوه بر مقابله و عرض نسخ ، بايد شخص مصحّح چندان احاطه و تبحّر و قوّهء تشخيص و فهم استدلال داشته باشد كه مواضع غلط را از صواب و نسخه هاى راجح را از مرجوح تميز بدهد و با تثبيت و تنقيب و نهايت بذل جهد و استفراغ وسع ، تا آنجا كه سر حد امكان و طاقت بشرى است و در سنت امانت و وثاقت محظور نيست ، متن كتاب را از تحريفات و تصحيفات نسّاخ بپيرايد و آن را چنان به صلاح بازآورد كه از زير قلم مؤلفش بيرون آمده باشد . . . « 1 » . همچنين دكتر رمضان عبد التواب گويد : برخى از مدعيان دانش تصور كرده‌اند كه تصحيح و نشر متون ، كارى آسان و ساده است . البته اشخاص فراوانى كه بدون شايستگى در اين راه

--> « 1 » مختارى نامه ، ص 74 - 75 .