و ثانيا . . . ثالثا . . . » كه بر اثر غلط بودن عبارت و كلامى روى مىدهد . چه بسيار فرصت شاگردان صرف مىشود كه مثلا در مكاسب شيخ انصارى ( قدس سره ) خبر فلان مبتدا كجاست ؟ يا ربط فلان جمله با جملهء قبل و بعد چيست ؟ يا عبارت منقول از فلان كتاب پايانش كدام است ؟ و هكذا ، و تازه ، بسيارى هم به نتيجهء درست و قطعى نمىرسند ؛ كه اگر مكاسب چاپى منقح و مصحح - با همهء ويژگيها و خصوصياتى كه يك اثر تحقيق شده بايد داشته باشد - مىداشت ، نه آن همه فرصت به هدر مىرفت و نه آن همه كجفهمى رخ مىداد . و تحقيقا بايد گفت : اگر فرضا اكنون طلاب ، سه سال وقت صرف آموختن مكاسب مىكنند ، در صورت وجود داشتن چاپ تحقيقى و مصحّح اين كتاب ، اين مدت به دو سال تقليل مىيافت ، و در اين مدت به خوبى از عهدهء تحصيل آن بر مىآمدند . نكته‌اى كه بايد اينجا روى آن تأكيد كرد و انگشت گذارد اينكه تحقيق متون دو شرط اساسى دارد : 1 . خبرويت و تخصص در علمى كه متن مربوط به آن است ؛ 2 . آشنايى كامل با فن تحقيق و چگونگيهاى آن . استاد جلال الدين همائى كه مردى ذى فنون و جامع و در تصحيح متون استادى كم نظير بود ، در اين باره سخنى دارد بس نغز و جالب ، كه نقل آن در اينجا مناسب است : . . . تصحيح غير از مقابله كردن نسخ است . . . چند نسخهء مختلف را از يك كتاب مقابله كردن و نسخه بدلها را با رموز و علامات نسخ ، بدون تعيين راحج و مرجوح و صحيح و غلط ، در حواشى ثبت كردن كارى جز اين نيست كه چند نسخه را كه در دست كسى جمع شده باشد ، ديگران هم ببينند ، يا در حكم اين است كه كاتب نسختى ، موارد حيرت و ترديد خود را عينا تحويل خواننده بدهد تا هر كدام را كه خود خواننده صحيح دانست اختيار كند .