و بعضى از حكما مىگفتند : كه حق تعالى جميع مخلوقات را به يك دفعه خلق كرده ، و ما كه در زمان داخليم پيش ما ماضى و مستقبل و حال مىباشد ، امّا پيش خدا كه از زمان خارج است اينها نمىباشد ، و تشبيه مىكنند به رشته [ اى ] كه الوان مختلفه داشته باشد و مورى كه برآن راه رود ، گاهى در ريسمان سياه ، و گاه در ريسمان سفيد است ، و كسى كه خارج از ريسمان است همه نزد او حاضر است ، و به اين سبب قائل شده‌اند كه در هيچ امر تغيير ممكن نيست ، و عالم را با زمان و زمانيات قديم مىدانند . و بعضى از ايشان قائل‌اند : كه حق تعالى عقل اوّل را آفريد ، و عقل اوّل ، عقل دوم و فلك اوّل را ، و همچنين تا عقل دهم . و عقل دهم مدبّر عالم است . لهذا ائمّه - عليهم السلام - ردّ اقوال ايشان كرده‌اند ، چنانچه حق تعالى فرموده است « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ « 4 » » تا بدانند كه خدا مدبّر عالم است ، و هر ساعت انواع تصرّفات در هر مخلوقى مىنمايد ، و به دعا و تصدّق و خيرات و مبرّات و صلهء ارحام ، عمر و روزى و ساير تقديرات تغيير مىيابد ، و لهذا وارد شده كه « ما عظم الله به مثل البداء « 5 » » يعنى : تعظيم خدا نشده به چيزى مانند قائل شدن به بدا ، زيرا كه خدا را صاحب اختيار در ملك خود مىداند و مدبّر و متصرّف در خلق خود مىداند ، و در امور خود به جناب او متوسّل مىشود . و ايضا از آيات و اخبار ظاهر مىشود كه خدا را دو لوح هست : يكى لوح محفوظ كه مطابق علم خدا است و در آن تغييرى نمىرود ، و ديگرى لوح محو و اثبات كه در آن محو بعضى امور و اثبات أمرى به عوض آن مىشود . چنانچه فرموده است كه « يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ « 6 » » يعنى : محو مىكند خدا آنچه را مىخواهد ، و ثابت مىگرداند آنچه را مىخواهد ، و نزد او است أمّ الكتاب يعنى : نامهء كه اصل و مادر همهء نامه‌ها و كتابها است ، كه لوح محفوظ باشد يا لوح محو و اثبات . و فرموده است كه « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى

--> ( 4 ) . سورهء رحمن : 29 . ( 5 ) . اصول كافى 1 / 146 ، ح 1 . توحيد صدوق ص 333 ، ح 2 . بحار الانوار 4 / 6107 ح 20 . ( 6 ) . سورهء رعد : 39 .