حضور تشيّع در شمال افريقا قبل از ظهور دولت فاطمى ، در منابع ، نكات قابل ذكر چندانى وجود ندارد . با اين حال ، شواهدى در دست است كه از وجود تشيّع در اين نواحي قبل از ظهور فاطميان خبر مىدهد . در مجلس بحث بين ابن هيثم وأبو عبد الله شيعي ، يكى از مسائل مطرح ، علّت حصر تعداد امامان به دوازده بوده است . در اين مورد ، أبو عبد الله شيعي از ابن هيثم مىپرسد : « آيا أصحاب تو كه ما آنان را به امامت امام فاطمى دعوت نموديم ، امامت را بعد از امام جعفر صادق عليه السلام ، در فرزند وى امام كاظم عليه السلام ، سپس در فرزند وى تا محمّد بن حسن عليه السلام محدود مىدانند ؟ » . ابن هيثم پاسخ مىدهد : « آرى ، اين چنين است ومن خود نيز بر اين قول بودم ؛ اما چهار سالى است كه از آنها وعقيدة به اين مسئله دورى گزيده‌ام » . « 1 » اين عبارت ، به وجود شيعيانى در آن نواحي دلالت دارد . از سوى ديگر ، قاضى نعمان در كتاب الإيضاح ، دو نقل از عالمي به نام أبو الحسن ( / أبو الحسين ) علي بن [ حسين ] بن ورسند نقل نموده است . در مورد اين عالم امامي ، در منابع رجالي سخنى به ميان نيامده است وتنها نكات پراكنده‌اى در منابع جغرافيايى وكتب ملل ونحل دربارهء وى موجود است . بر أساس اين منقولات ، وى ظاهراً بر

--> ( 1 ) . المناظرات ، ص 34 . در جاى ديگر ، ابن هيثم بيان مىدارد كه پس اين تغيير در عقيدة به قول واقفيان گرويده است . أو علّت اين امر را اجماع اماميه در مورد امامت أئمة تا ايشان معرّفى كرده است ( همان ، ص 35 ) . از اين حيث ، وى همانند با منصور اليمن ( افتتاح الدعوة ، تحقيق : وداد قاضى ، بيروت ، 1970 م ، ص 33 : قد قرأ . . . والفقه على مذاهب الإمامية الاثني عشرية ؛ المقفي الكبير ، محمّد اليعلاوي 1407 ق ، ص 60 ؛ تثبيت دلائل النبوة ، ج 2 ، ص 389 - 390 ) ، علي بن فضل ( كشف أسرار الباطنية ، محمّد بن مالك الهمداني ، تحقيق : عزّت العطار ، قاهره ، 1939 ، ص 21 ) أبو عبد الله شيعي ( وفيات الأعيان ، ابن خلكان ، بيروت ، 1956 - 1959 م ، ج 4 ، ص 65 ) وحسن صباح ( تاريخ گزيده ، حمد الله مستوفى ، تحقيق : عبد الحسين نوايى ، تهران ، 1339 ش ، ص 518 ) است كه همگى ابتدأ از رجال اماميه بوده وسپس به كيش اسماعيليه درآمدند .