كه متأسفانه ، اين آثار برجا نمانده‌اند . « 1 » در كنار فعّاليت‌هاى تبليغى ، نخستين عالمان حكومت نوپاى فاطميان ، به نگارش آثار فقهى دست يازيدند . در اين ميان ، فقيه برجستهء فاطمى ، قاضى نعمان بن محمّد بن حيون ( م 363 ق ) ، در أواخر أيام حكومت مهدى عبّاسى ( 297 - 322 ق ) ، به احتمال قوى بعد از سال 312 ق ، تأليف مفصّل‌ترين اثر فقهى خود با نام الإيضاح را به اتمام رساند . « 2 » اين كتاب در 220 باب ودر بيش از سه هزار صفحه ، تدوين شده بود . « 3 » تأليف اين كتاب به دستور مهدى عبّاسى آغاز شده بود . « 4 » متأسفانه از اين اثر مفصّل ، تنها بخشي از « كتاب الصلاة » بر جا مانده است . « 5 » به منظور استفادهء افراد بيشترى از كتاب ، قاضى نعمان ، بنا به درخواست خليفهء فاطمى ، تلخيصى از اين كتاب با نام

--> ( 1 ) . الفهرست ، ابن النديم ، ص 240 . ظاهراً حتى اين آثار ، تماماً فقهى نبوده‌اند ؛ چرا كه ابن نديم در مورد أبو حاتم مىنويسد : « له . . . كتاب جامع فيه فقه وغير ذلك » . ( 2 ) . تاريخ الخلفاء الفاطميين بالمغرب ، داعى إدريس عماد الدين ( م 827 ) ، تحقيق : محمّد اليعلاوى ، بيروت : دار الغرب الإسلامي ، 1985 م ، ص 560 . قاضى نعمان در المجالس والمسائرات ( بيروت : 1996 م ، ص 79 ) مىنويسد : « وخدمت المهدي بالله من آخر عمره تسع سنين وشهوراً وأياماً » . ( 3 ) . ر . ك : الاقتصار ، تحقيق : وحيد ميرزا ، دمشق ، 1957 م ، ص 9 ؛ دعائم الإسلام ، ج 1 ، ص 103 ؛ فهرست‌الكتب والرسائل مجدوع ، ص 33 . ( 4 ) . در اين مورد ، در چند جاى الإيضاح اشاره‌هاى صريحى وجود دارد كه تأليف كتاب به دستور خليفهءفاطمى بوده است . همچنين ر . ك : تاريخ الخلفاء الفاطميين بالمغرب ، ص 560 . همچنين ر . ك : BSOAS , 37 , 3 , 1974 , p ; 577 , no , 44 . ( 5 ) . إسماعيل بن عبد الرسول ، از عالمان إسماعيلي قرن دوازدهم ، بعد از نقل عبارت قاضى نعمان در اشاره‌به كتاب الإيضاح مىگويد : « واز اين كتاب قاضى نعمان - كه خداى از أو خشنود باد - ، در خزانهء دعوت ، بجز بخشي اندك از كتاب صلاة موجود نيست كه بيشتر اين بخش را دربر دارد » ( فهرست الكتب والرسائل ، ص 33 ) .