ابن حجر در شرح حال « ابوبكربن محمّدبن عمرو بن‌حزم » متوفاى 117 ه - گويد : « عمربن‌عبدالعزيز به او نوشت كه : « علم را براى او بنويسد » و فرزند وى پس از وفاتش گفت : « آن نوشته از بين رفت ! « 1 » » همچنين ، تدوين شده‌هاى ديگران نيز باقىنماند ؛ تا آنگاه كه ابوجعفر منصورد وانيقى به حكومت رسيد و علما را بر تدوين علوم برانگيخت . ذهبى در ذكر حوادث سال 143 ه - گويد : « و در اين زمان ، علماى اسلام ، تدوين حديث و فقه و تفسير را آغازكردند : ابن جُرَيح « 2 » در مكه به تصنيفِ كتبِ خويش پرداخت ، و سعيدبن‌ابيعَروبَة و حَمّاد بن سُلَمة « 3 » و ديگران در بصره و اوزاعى « 4 » در شام ، به نوشتن برخاستند ، و مالك در مدينه « موطّأ » را تصنيف كرد و ابن اسحاق « مغازى » را نوشت ، مُعمَّر « 5 » در يمن و ابوحنيفه و ديگران در كوفه

--> ( 1 ) . تهذيب‌التهذيب ، ج 12 ص 39 . ( 2 ) . ابن جريح : عبدالملك بن عبدالعزيز بن جُرَيح مكّى ، از جمعى از علما ، استماع علم كرد و گفته مىشود كه او اوّل كسى است كه كتابهايى تصنيف كرد . احمد بن حنبل درباره او مىگفت : ابن جريح از ظروفِ علم بود . وى در سال 151 ه - ، درگذشت . تذكرة الحفّاظ ، ا / 160 ؛ ابن خلكان ، ا / 286 ؛ تاريخ بغداد ، 10 / 400 ؛ دول الاسلام ذهبى ، 1 / 79 . ( 3 ) . حمّاد بن سلمه بن دينار بصرى رَبعى ( بالولاء ) ، مفتى بصره بود و يكى از رجال حديث . و اوّل كسى است كه تصانيف مقبولى نوشت . در سال 167 ه - ، درگذشت . ( 4 ) . اوزاعى : ابو عمرو عبدالرحمان بن عمروبن يحمد كيكرم ، امام اهل شام بود و در آن ديار عالمتر از او نبود . در بيروت سكونت داشت و در 157 ه - ، درگذشت . اوزاعى منسوب به اوزاع است كه نام شهرى در ناحيه همدان است و نه آن قريه‌اى كه در خارج از دمشق در نزديكى باب الفراديس قرار دارد . فهرست ابن نديم ، ا / 227 ؛ الوفياّت ، ا / 275 ؛ حلية الاولياء ، 6 / 135 ؛ تهذيب الاسماء و اللّغات ، بخش اوّل از جزء اوّل ، ص 298 . ( 5 ) . معمّر بن راشد بن ابى عمرو الازْدى ( بالولاء ) ؛ فقيه و حافظ حديث و از اهل بصره بود . پس از شهرت در يمن ساكن شد . و از نظر مورخين رجال حديث ، او اوّل كسى است كه در اين زمينه در يمن كتاب نوشته است . در سال 153 ه - ، درگذشت . تذكرة الحفّاظ ، 1 / 178 ؛ تهذيب التهذيب ، 10 / 243 ؛ ميزان الاعتدال ، 3 / 188 .