بروضة الخرجين من مهجور * تربّعت في عازب نضير « 1 » مهجور نام چشمهء آبى در مدينه است . خرج « 2 » [ خ ] با جيم پايانين : دره‌اى است در سرزمين يمامه از آن بنى قيس پسر ثعلبه پسر عكابه از قبيلهء بكر بن وايل در راه مكه - بصره . اين دره كه از بهترين دره‌هاى يمامه است چند ديه دارد . زمينش كشتزار و اندكى نخل دارد . ذو الرّمه چنين مىسرايد : بنفحة من خزامى الخرج هيّجها « 3 » جرير نيز چنين مىسرايد : الوا عليها يمينا لا تكلّمنا * من غير سوء و لا من ريبة حلفوا يا حبّذا الخرج بين الدام و الادمى * فالرّمث من برقه الرّوحان فالغرف « 4 » شاعرى ديگر گويد : يضربن بالاحقاف قاع الخرج * و منّ في امنيّة و هرج « 5 » خرج [ خ ] هموزن خرج به معنى خورجين مسافران . حاز مىگويد : نام دره‌اى در سرزمين بنى تميم از آن بنى كعب پسر عنبر در پائين « صمّان » است و برخى گفته‌اند در سرزمين عدى رباب است . برخى نيز آن را نزديك يلبن دانند . كثّير چنين مىسرايد : [ 420 ] أ أطلال دار من سعاد بيلبن * وقفت بها وحشا كأن لم تدمّن إلى تلعات الخرج غيّر رسمها * همائم هطّال من الدّلو مدجن « 6 » خرج هجين نيز جايگاهى ديگر است . ابن اعرابى از بو المكارم زبيرى اين شعر را آورده است : تبصّر خليلى ! هل ترى من ظعائن * بروض القطا يشفعن كل حزين ؟ جعلن يمينا ذا العشيرة كله * و ذات الشمال الخرج خرج هجين « 7 » خرجرد « 8 » [ خ ج ] با دال بىنقطه : شهرى نزديك بوشنج ( پوشنگ ) هرات است . بدانجا نسبت دارد : 1 - احمد پسر محمد پسر اسماعيل پسر محمد پسر ابراهيم پسر مسلم پسر بشّار بو بكر بوشجنى خرجردى « 9 » بشّارى . او در نيشابور مىزيست . پيشوائى فاضل ، پرهيزكار و همه‌كاره بود . او نخست نزد بو بكر چاچى در هرات فقه اندوخت سپس به نزد بو المظفر سمعانى علم خلاف و اصول را آموزش ديد و كتابهاى او را به خامهء خود بر نوشت و مسائل مذهبى را نزد بو الفرج عبد الرحمن پسر احمد بزّاز سرخسى در مرو بياموخت ، سپس به نيشابور بازگشت و به عبادت پرداخت و از مردم دورى جست . او در هرات از بو بكر محمد پسر على پسر حامد چاچى ، از بو عبد الله محمد پسر عليث عميرى ، در مرو از بو المظفر سمعانى و بو نصر اسماعيل پسر حسين پسر اسماعيل محمودى ، از بو الفرج عبد الرحمن پسر احمد پسر محمد سرخسى ، از بو القاسم اسماعيل پسر محمد پسر محمد پسر احمد زاهرى زندقانى ، در سرخس از بو العباس زاهر پسر محمد پسر فقيه زاهرى ، در نيشابور از بو تراب عبد الباقى پسر يوسف مراغى ، از بو الحسن مبارك ، از محمد پسر عبد الله واسطى ، از بو الحسن على بن احمد پسر محمد مدينى ، از بو العباس مفضّل پسر عبد الواحد تاجر ، در گرگان از بو الغيث مغيره پسر محمد ثقفى ، از بو عمر ظفر پسر ابراهيم پسر عثمان خلالى و از بو عمر عبد القادر پسر عبد القاهر پسر عبد الرحمن نحوى و گروه بسيارى ديگر جز ايشان برشنود . بو سعد در تحبير گويد زاد روز او به سال 463 بوده است و در نيشابور در هفت رمضان 543 در گذشت .

--> ( 1 ) . در باغچهء « خرجين » بهار را گذرانيده است . اين شعر در چ ع ج 2 ص 849 س 9 نيز هست . ( 2 ) . تقويم بو الفدا - آيتى ص 135 . ( 3 ) . خزامى الخرج در نفحه او را به هيجان آورد . ( 4 ) . بىسود نيست از آنجا به راست برگشتند خوشا « خرج » ميان « دام » و « ادمى » . . . ، اين شعر در چ ع ج 1 ص 170 س 10 و ج 2 ص 540 س 2 نيز هست . ( 5 ) . در « احقاف » از زمين « خرج » مىگذرند و خود در امان هستند . ( 6 ) . بر ويرانه‌هاى سعاد در « يلبن » ترسناك ايستادم گويى باد و باران تند خرج شكل آن را دگرگون كرده است . اين شعر در چ ع ج 4 ص 1025 س 13 نيز هست . ( 7 ) . اى دوست من بنگر آيا كجاوه‌هايى را در روض القطا مىبينى كه با هر اندوهگين همدردى مىكنند . ايشان « ذو العشيره » را در سمت راست خود و خرج هجين را در سمت چپ خود نهاده‌اند . ( 8 ) . ن . ك : احسن ع ص 50 ، 298 - 308 ترجمه ص 71 ، 432 - 449 ، تقويم بو الفدا - آيتى ص 524 ، 525 . لسترنج karjird ص 283 ، 438 . ( 9 ) . ش . ش : 399 به نقل از طبقات سبكى : 6 : 5 ، تحبير : 2 : 448 ، انساب : 193 .