مقدمهء ياقوت [ 1 ] سپاس و ستايش خداوندى را كه زمين را چونان گاهواره نهاد ، و با كوهها آن را ميخكوب كرد ، و پستىها و بلنديها و بيابانها و شهرها و كشورها نهاد . سپس چشمه‌ها را از دره‌ها به رودخانه‌ها و آنگاه به درياها روان كرد . و خانه سازى را به مردم آموخت تا در كوه‌ها خانه تراشيدند و در دشت‌ها شهرها را بنيان نهادند و آب از چاهها برآوردند . آز و فزونخواهى در ايشان نهاد تا اينها را هر چه استوارتر سازند ، تا آيندگان را عبرت بود . سپس از مردم گلايه كرد كه : چرا به جهانگردى نمىروند تا ببينند بر گذشتگانى كه از ايشان بيشتر و نيرومندتر و پركارتر بودند چه رفته و چرا هيچ سودى براى ايشان نداشته است ؟ ( مؤمن : 40 : 82 ) خدا را مىستايم بر آنچه داد و بدان راهنمايى كرد و فهمانيد ، صلوات بر بهترين پيامبرانش و برگزيدهء برگزيدگانش كه آورندهء آيين روشن است و در شأن او فرمود : ما تو را جز براى رحمت به جهانيان نفرستاديم ( انبياء : 21 : 107 ) . درود بر خاندان گرانقدر و ياران پاكيزهء او باد هميشه . اما بعد : اين كتابى است در نام شهرها ، كوه‌ها ، دشت‌ها ، زمينها ، بيابانها ، محله‌ها ، ديه‌ها ، درياها ، رودخانه‌ها ، استخرها ، بتها « 1 » . انگيزهء اين نگارش و پيگيرى گردآورى آن ، بيكارى و بازى و يا خواهش نفسانى ، يا ترس از چيزى ، يا وطن دوستى ، يا اميد رسيدن به دوست و آرامش ، هيچ يك نبود ، بلكه من انجام دادن اين كار را بايسته دانستم ، و با توانى كه در خود ديدم ، داوطلب شدن را واجب شمردم . كتاب عزيز كريم مرا بدين وظيفه آشنا كرد و راهنمايى نمود . خداى تعالى در آنجا [ 2 ] كه مىخواهد نشانهاى خود را بر بندگانش نمايان سازد و حجت را براى كيفر آيندهء ايشان تمام نمايد مىگويد : چرا در زمين گردش نكرديد تا دلى خردگرا و گوشى شنوا بيابيد ؟ كه كورى تنها به چشم نيست ، بلكه دل در سينه كور مىشود ( حج : 22 : 46 ) . اين هشدارى است براى كسانى كه شهرها را مىگردند و چيزى در نمىيابند ، تاريخ گذشته را مىخوانند و عبرت نمىگيرند . راستگوترين گوينده مىگويد : بگو گردش كنيد و دريابيد كه پايان كار ناباوران چگونه بود « 2 » يعنى به ديدار آنان بنگريد ، چگونه ويران شد ، آثارشان به خاك رفت ، اين كيفر نافرمانى و كردار ناشايست ايشان است . مانند اين

--> ( 1 ) . متن : الاصنام و الأبداد و الأوثان . . . كه هر سه به معنى بت است و دومين آنها جمع بد معرب بت مىباشد . ( 2 ) . تركيبى از چند آيت قرآن است .