قابسى ( ابن - ) : بو الحسن على ( 324 - 403 ) پسر محمد پسر خلف معافرى . در قيروان زاده شد ، و در سال 352 براى اسلام شناسى به خاور سفر كرد ، و پس از دريافت دانشها ، با بارى از كتابهاى اسلام خراسانى چون صحاح سته در 357 به باختر بازگشت . او مانند اكثريت شمال آفريقا مالكى بود . ليكن چون اصولى نيز بود ، تنها ديگران را از تأويل باز مىداشت ، و خود به هنگام لزوم از تأويل باز نمىماند ( سلفى ص 217 / 499 و خلكان 3 : 9 - 10 و زركلى 5 : 145 ) . ياقوت در هفت جا از او به عنوان بوالحسن يا قابسى يا از تعليقات وى دربارهء چگونگى هجرت نقل مىكند . قاسم ( بوال ) : هرگاه ياقوت اين كنيت را تنها ياد كند ، بيشتر ، ابن عساكر ، و كمتر زمخشرى ، و گاهى نيز بيهقى على پسر زيد را مىخواهد . قاضى مفضل : پسر بو الحجاج مصرى ( م 620 ) ياقوت 16 جا از او به صورت رودررو نقل مىكند ، و او را عرضه‌گر سپاه مصر مىشناساند ( چ ع 1 : ص 58 : 2 ) ن . ك چ ع 1 ص 58 ، ترجمهء فارسى ص 53 پانوشت 9 . قالى : بوعلى اسماعيل پسر قاسم ( 288 - 356 ) از مردم « منازگرد » ارمنستان و منسوب به قاليقلا است . ( ش ش 625 ، از خلكان 1 : 92 ، انباء الرواة 1 : 204 ، معجما 7 : 25 لباب 3 : 9 ، انساب 440 ، روضات 2 : 17 ، بنا بر فهرست وستنفلد ، ياقوت 25 بار نام او را در اين كتاب آورده است . ن . ك چ ع 1 ص 271 ترجمهء فارسى ص 241 پانوشت 6 . قانع ( ابن - ) ن . ك : طبرانى . قحدمى : وليد بن هشام ( 222 ) ياقوت در شش جا از وى نقل مىكند . ن . ك چ ع 1 ص 48 فارسى ص 45 ، پانوشت 1 . قديد ( ابن - ) يا قديدى : حزام پسر هشام پسر جبيش پسر خالد پسر اشعر خزاعى قديدى ، از مردم صحراى رقم ( بيابانى در حجاز ) بود . ( ش . ش 800 ، از انساب 445 ، لباب 3 : 20 ) وى همراه برادرش عبد الله ، بر عمر عبد العزيز خليفه اموى ( م 101 ) درآمدند . پدرشان هشام ، عمر خطاب ( م سال 23 ) خليفهء دوم عرب را ديد ، و با وى سفر كرده بود . عمرى دراز داشته است . ياقوت گاهى به نام قديد و گاهى ابن قديد بىزنجيرهء سند ، از وى روايت مىكند . ن . ك چ ع 2 : 466 : 7 و چ ع 3 : 883 : 23 پانوشت . قزوينى ، آثار : آثار البلاد و اخبار العباد ، از زكريا ( 605 - 682 ق ) پسر محمد قزوينى . چ . وستنفلد با پيشگفتار به آلمانى در گوتن گن 1848 م . برخى او را بزرگترين كزمولوژى شناس تودهء مردم خاورميانه شمرده‌اند . ( كراچكوفسكى ص 359 - 360 ) رمز اين كتاب در كارهاى من « قزوينى . آثار . ع » نهاده شد ، و با سه ترجمه نيز كه دارد برابر كرده‌ام . 1 - ترجمهء محمد مراد پسر عبد الرحمن در سدهء يازدهم و رمز آن در اين جا « مراد . . . » است . 2 - ترجمهء فارسى از جهانگير قاجار ( 1225 - 1269 ق ) تصحيح هاشم محدث . تهران 1373 خ در 780 ص با ترجمهء مقدمهء