« معجمد » است . 16 - 1 - شناسايى معجم البلدان در اروپا : كراچكوفسكى در ص 336 مطالبى دارد كه چكيدهء آن چنين است : توجه به كار ياقوت در سدهء نوزدهم هنگامى پديد آمد كه دستنويسهاى اين معجم به اروپا رسيد . پيشگامى در اين كار ، با دو دانشمند از اروپاى شمالى بود : راسموس Rasmussen ( 1814 م ) و فرين Frahn ( 1823 م ) اينان نخستين كسان بودند كه بخشهاى ابن فضلان « 1 » را از « معجمد » بيرون كشيده پخش كردند . فرين نخستين كس بود كه دربارهء ياقوت بنوشت و او را شناسانيد . سپس روزن و پيش از او باربيه دومينار Barbiee de meynard كوشيدند از ارزشى كه فرين به اين اثر داده بود بكاهند ، ليكن هر چه كتاب شناخته‌تر مىشد بر ارزش آن افزوده مىگشت . سنكوفسكى در سال 1838 م بخش تفليس را از معجم بيرون كشيده با معرفى چاپ كرد . ليكن چاپ و پخش همهء اين كتاب در آن روز ناممكن بود . در آن روز تنها سه نسخه از اين كتاب در كپنهاك ، پترزبورگ ، و آكسفورد ، شناخته شده بود . تا نيم قرن بعد كسى چاپ همهء آن را تصور نمىكرد . اندك اندك سه نسخهء ديگر از آن در پاريس ، برلين ، لندن ، شناخته شد . سپس چاپ دو كتاب ديگر ياقوت كه كوچكتر بود ، راه را براى چاپ همهء « معجمد » باز كرد ، 1 - المشترك وضعا و المفترق صقعا كه در بخش نگاشته‌هاى ياقوت ياد شد . 2 - مراصد الاطلاع كه مدتى مردم آن را از خود ياقوت مىپنداشتند ، و من آن را در بخش كارها كه بر روى « معجمد » انجام يافته است بند 23 - 2 ص 26 ياد خواهم كرد . كراچكوفسكى مىافزايد : « معجمد » با همه عيبها كه فليشر flescher ( خاورشناس 1801 - 1888 م ) از آن گرفته ، و وستنفلد ، در جلد پنجم آورده است ، بهترين كار زمان خود است . ياقوت كسانى چون ابن كلبى ، ابن فضلان ، بودلف ، ابن بطلان را به جهان شناسانيد كه پيش از آن شناخته نبودند . 16 - 2 - روش كار ياقوت در معجم البلدان : ياقوت در اين كتاب ، پس از آوردن نام جايگاه ، ويژگىهاى محلى ، و تعيين طول و عرض جغرافيايى آن و فاصلهء آن را تا جايگاه بزرگ‌تر ، و مادر شهرها ، ديه‌ها و روستاهاى پيرامون آن ، محصولات كشاورزى ، صنايع كوچك و بزرگ ، آثار باستانى كه در سده‌هاى پيشين ساخته شده و براى مردم آن جا باقى مانده است ، مردانى بزرگ كه از آن جا برخاسته‌اند ، پيشامدهاى بزرگ كه در آن جا رخ داده ، لشكركشىهاى پادشاهان ، كشتارها و صلح‌نامه‌هايشان و تاريخچهء سياسى و مذهبى آن ، آداب و رسوم محلى ، سخنرانان ، شاعران ، خطيبان جامع‌ها ، راويان احاديث مذهبى با زنجيرهء سند روايت‌هاى ايشان از يكديگر ، فقيهان ، قاضيان ، دانشمندان را تا آنجا كه بدست آورده ياد مىكند . آرى آگاهى ياقوت از سرزمين‌هاى خاورى ، ايرانى كه در آنها گردش كرده بيش از آگاهى او از سرزمين‌هاى عربى و شمال آفريقا است . 16 - 3 - پيش گفتار معجم البلدان : ياقوت براى تأليف بزرگ خود پيش گفتارى ، در پنج باب ساخته ، كه خود كتابى گرانمايه به شمار است ( ن . ك . چ ع 1 ص 13 - 50 ) در آن از فوايد شناخت هيأت آسمان‌ها ، جغرافياشناسى و انگيزه‌هايى كه مؤلف را به نگاش اين كتاب واداشته ، و شمارى از منابع جغرافيايى و مراجع همگانى كه براى نگارش از آن‌ها سود برده و ارزش معنوى هر يك و اينكه كدام از كدام اقتباس كرده‌اند ، و طبقه‌بندى آن‌ها را تا آنجا كه مىدانست ياد مىكند . افزون بر اين ، ياقوت مرجع‌هاى ويژهء برخى از جايگاه‌ها و تاريخنامه‌اى كه براى شهرى نگاشته شده را در همان جايگاه آورده است . ياقوت در همان پيشگفتار سفارش مىكند كه كسى اين كتاب را خلاصه و كوتاه نكند ، كه از فايدهء آن مىكاهد . او در پايان نامهء كتاب ( چ ع 4 : ص 1047 ) اين سفارش را بازگو كرده گويد : اگر عمرم ادامه يابد بر آن خواهم افزود و چند برابر خواهم كرد . و اگر شهرت طلب بودم آن را كوتاه مىكردم ، تا دست همگان بدان برسد . او اين پايان نامه را در كمال فروتنى و ناچيز

--> ( 1 ) . براى شناخت فضلان ، ن . ك . كتابنامه ص چهل و نه .