كرده‌اند . وى گويد : تخصص وجود ( به مراتب ) يا به نفس حقيقت وجود است و يا به مرتبه‌اى از تقدم و تأخر و شدت و ضعف و يا به نفس موضوع آن مىباشد . معنى تخصص وجود به نفس حقيقت آن اين است كه وجود به اعتبار شؤون ذاتى و به اعتبار نفس حقيقت بسيطهء خود مشخص به مراتب است . و تخصص آن به موضوع خود يعنى ماهيات متصّف به آن ، به اتّصافى كه در اعتبار عقل است ، به اعتبار شؤون ذاتى و نفسى او نيست و بلكه به اعتبار ماهيات متخالفة الذوات موصوف به وجود است هر چند وجود و ماهيّت در خارج متحداند . و بالجمله هر چند مفهوم وجود عام ، امرى ذهنى مصدرى انتزاعى است و لكن داراى افراد و مصاديق است در عين حال همان‌طور كه « شىء » يك مفهوم اعتبارى عام است و مصاديق آن خارجى است . نسبت وجود به افراد عينى آن مانند نسبت « شىء » است به افرادش لكن وجودات معانى مجهول الاسامى است و آن چه معلوم الاسامى است ماهيات است . پس تخصص وجودات و نام‌گذارى آن‌ها به مراتبى است كه دارند ، وجود مجرد ، وجود مادى ، وجود عقول ، وجود نفوس ، و وجود احسام و . . . و اين وجودات در عين حال كه مراتب يك وجودند ، هويات بسيطه و حقيقت وجود نه معنى جنسى است و نه نوعى و نه كلى و متقوم از جنس و فصل نمىباشند . پس در حقيقت وجود هيچ‌گونه تركيبى راه ندارد نه مركب از اجزاى خارجى و نه عقلى تحليلى و او را به هيچ وجه سببى از اسباب نيست . ملا صدرا دربارهء رابطهء وجود و ماهيت گويد : ماهيت در واقع و خارج متحد با وجود است به نحوى از اتحاد ( اتحاد متحصل و لا متحصل ) نهايت عقل مىتواند آن امر واحد را منحل به دو امر كند و به تقدم وجود بر ماهيت حكم كند ، زيرا وجود اصل است و آن‌چه صادر از مبدأ است وجود است و ماهيت محمول بر آن متحد با آن مىباشد و از لحاظ حكم ذهنى ماهيت متقدم بر وجود است . پس وجود از لحاظ تقرر در خارج متقدم بر ماهيت است چون آن چه محصول بالذات و صادر از مبدأ است وجود است و ماهيت در ذهن تقدم بر وجود دارد زيرا در احكام ذهنى ماهيت تقدم دارند . ملا صدرا مىگويد مسألهء وجود و مراتب آن هم همانند نور است وى مىگويد : همان‌طور كه پيروان حكمت اشراقى نور را حقيقت عينى ذو مراتب به تشكيك مىدانند ما نيز وجود را حقيقت عينى ذو مراتب مىدانيم و همان‌طور « 1 » كه نور دو اطلاق دارد يكى معنى مصدرى و مفهوم عام عارض بر افراد كه صرف انتزاع ذهنى است و يكى حقيقت عينى كه صرف فعليت و ظهور است وجود هم دو اطلاق دارد يكى مفهوم وجود كه كلى است و عام است و صرف انتزاع ذهنى است و ديگر عبارت از امر حقيقى عينى است كه عدم و لا شيئت از ذات او ابا دارد . ملا صدرا منظورش از وجود ذو مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص اين وجود است و نه مفهوم وجود .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 64 .