وجودات امكانيه - امكان . وجودات عقلى - اين اصطلاح تعبير ديگرى از عالم عقول است . در برابر وجودات نفسى كه عالم نفوس است . « 1 » وجود اخروى - ملا صدرا در مقام توضيح دربارهء وجود اخروى گويد ما در مباحث مربوط به ماهيت و لواحق آن گفتيم كه حقيقت هر چيزى عبارت از صورتى است كه به وسيلهء آن آن چيزى ، آن چيز است و ماده صرفا حامل ماهيت آن مىباشد در آن گاه كه در اين عالم است و ضعيف الوجود است زيرا اشياء در اين عالم از لحاظ صورت ضعيف الوجودند و تعلق به ماده و ظلمت موجب ضعف صورت و وجود آن‌ها « 2 » شده است و ثابت كرديم كه براى اشيايى كه در اين عالمند يك نشأهء ديگر هست كه نشآت دوم آن‌ها است و نحوهء ديگر از وجود آن‌ها است و براى صور نوعيه عالم ديگر است كه وجود آن‌ها در آن عالم بى نياز از مواد عنصرى است و قائم بذات خود و موجود به وجود فاعل‌شان مىباشند و نه به وجود قابل‌شان و اين وجود اخروى بر دو گونه است . . . وجود انبساطى - مراد وجود واجد خارجى است كه منبسط بر موجودات عالم است . « 3 » وجود انتزاعى - وجود اثباتى - مراد همان وجود به معناى مفهوم عام اعتبارى است . « 4 » وجود بحت - منظور وجود محض غير مشوب به ماهيت است در تعبيرات ملا صدرا اطلاق بر ذات خداوند شده است وى گويد « حقيقت واجب تعالى وجود بحت قائم به ذات است كه از آن تعبير به وجود متأكد شده است . « 5 » وجود ذهنى - در تحت عنوان كلمهء عقل و علم و ادراك بيان شد كه موجودات عالم خارج و عين را وجود ديگرى است در اذهان و اين كه انسان به واسطه حواس ظاهرى و باطنى خود اشياء و موجودات عالم را دريافته و ادراك مىكند و آن‌ها را در قوا و مشاعر خود حاضر مىكند . شكى نيست آن چه را از اشياء و موجودات خارجى انسان در مىيابد و در قوت حافظه و ذهن او حاضر و مصور مىشود مطابق است با آن چه در خارج است مثلا از آتش صورت آتش مصور شود و از آب صورت آب مصور مىگردد و گفته‌اند كه انسان را قوتى است دراكه كه منتقش گردد در آن اشياء چنان كه در آينه و لكن در آينه منتقش نمىشود مگر صور محسوسات و در قواى مدركهء انسانى هم صور محسوسات و هم معقولات هر دو منقش مىشوند . و بالجمله در اين كه انسان به اشياء و موجودات عالم خارج علم حاصل كرده و صورى از آن‌ها در قواى ذهنيه انسان حاصل مىشود شكى و شبهه‌اى نيست . و باز در اين كه علاوه بر صور موجودات محسوسه كه در ذهن انسان منقش و مصور مىشوند امور معنوى و غير محسوس را هم انسان مىتواند دريابد شكى نيست . لكن در نحوهء حصول آن صور براى ذهن و بالأخره وجود ذهنى اختلاف است . بعضى گويند اشياء به نفسه و عينه حال در

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 221 . ( 2 ) تفسير آية الكرسى ، ص 280 . ( 3 ) رسائل ، ملا صدرا ، ص 143 . ( 4 ) مشاعر ، ص 15 . ( 5 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 131 .