كه مىفرمايد « خُلِق الارواحُ قبل الاجسادِ بالفَى عام » ( ارواح دو هزار سال قبل از اجساد آفريده شده‌اند ) اشاره شده است و بدين بعديت ( يعنى بعديت صدور آن‌ها از مقابر تكون تدريجى دنياوى و ارتحال آن‌ها به عالم آخرت ) در آيهء شريفهء « وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ » ( بازگشت كارها به خداوند است ) « 1 » اشاره شده است و به هر دو قسم در آيهء شريفهء « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » ( چنان كه خلقت شما را آغاز كرد ، بازگشت خواهيد كرد ) « 2 » نيز اشاره شده است . و اما قبر نفس و روح ، عروج به مأواى نفس و ارتقا به عالم ارواح و رجوع هر يك به اصل خويش است . چنان كه قرآن مجيد مىگويد « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » ( ما از خداونديم و به سوى او باز مىگرديم ) « 3 » پس خداى متعال به قدرت كاملهء خويش دايرهء عرش را با سلسلهء عقول و نفوس ابداع فرمود و آن را مأوى و مرجع قلوب و ارواح قرار داد و با حكمت بالغهء خود نقطهء فرش را آفريد و آن را مسكن طبايع و اجسام قرار داد . سپس به مقتضاى قضا و مشيت ازلى و صور اسرافيليه عالم قضا به ارواح و قلوب فرمان داد كه به قالب‌ها و ابدان فرشيه تعلق گيرند و سپس به مقتضاى قدر حتمى خويش فرمان داد تا كه قالب‌ها و اجساد با استعداد فطرى خويش ، قلوب و ارواح را در درون خويش براى برهه‌اى از زمان بپذيرند ، تا آن گاه كه خدا خواهد ، و چون كتاب آفرينش ناگزير به اجل و نهايت زمان زيست و حيات مادى منتهى گرديد و هنگام مرگ و زمان حيات و زندگى حقيقى فرا رسيد ارواح و قلوب به مقتضاى آيهء شريفهء « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » به اصل و مأواى خويش بازگردند و اشباح و اجساد به خاك و ذرات پراكنده آن به مقتضاى آيهء شريفهء مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ ( از خاك آفريديم شما را و روى آورند . و اما ارواح مكدر تاريك منكوس و نفوس شقاوت پيشه‌اى كه نعمت‌هاى خدا را كفران كرده و به مضمون آيهء شريفهء « فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ » « 4 » لباس گرسنگى و محروميت از طعام‌هاى اخروى و علوم و معارف الهى و ترس و وحشت از هر چيزى بر قامت آن‌ها پوشيده ، ايشان با بارهاى سنگين رذايل و بال‌هاى چيده شده به مقراض بعد و احتجاب و دل‌هاى زنگ‌زده و قبض شده به كدورات و دست‌هاى بسته شده به ريسمان‌هاى علايق جسمانى و پاهاى كنده شده به غلها و زنجيرهاى شهوات و تمايلات نفسانى از مقام شامخ عرش و قرب به حضيض فرش و بعد روى آوردند و به مضمون آيهء كريمهء « وَ مَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ » « 5 » همچون گياه گنديده و نامطلوبى كه از بالاى زمين بركنده شده و روى قرار و استقرار ندارد ، نه روى زمين است و نه در هوا بلكه معلق ما بين زمين و هوايند و بالنتيجه اين نفوس ، منكوس و معلق فيما بين عرش و فرش و آويزان ما بين آسمان و زمين‌اند و همان‌طور كه قرآن مجيد در آيهء شريفهء « وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ » « 6 » از كردار خود پشيمان و در مقابل خداى خويش سر به زير افكنده‌اند .

--> ( 1 ) بقره / 210 . ( 2 ) اعراف / 29 . ( 3 ) بقره / 156 . ( 4 ) نحل / 112 . ( 5 ) ابراهيم / 26 . ( 6 ) سجده / 12 .