و مثال مناسب براى روشن شدن معانى لوح و قلم و قضا و قدر نشآت انسانى است همان‌طور كه براى انسان و افعال آن از ابتدا صدور و بروز از مكامن غيب تا مظاهر شهادت چهار مرتبت است كه ابتدا در مكمن عقلش مىباشد كه غيب الغيوت ؟ ؟ ؟ است و در غايت خفا است و بعد تنزل كند به قلب عند استحضار آن‌ها به فكر و اخطار به بال كه در اين مرتب براى هر انسانى تصورات كليه حاصل مىشود كه تعبير به قلب مىكنند و مرتبت بعد تنزل به خيال است كه موطن تصورات جزئيه است كه باعث بر عزم جازم مىشود و بعد حركت اعضا است . همان‌طور است حال موجودات كه از مكمن غيب نزول ، تا به جهان ظهور و بروز رسيده‌اند . « 1 » لون - لون يعنى رنگ ، يكى از مباحث فلسفى بحث در رنگ‌ها است بعضى گفته‌اند رنگ اصولا وجود ندارد و بلكه همه رنگ‌ها از باب خيالات است همان‌طور كه در قوس و قزح و هاله و مواردى ديگر و گويند مثلا بياض از درآميختگى هوا با اجسام ريز شفاف از جهت كثرت سطوح متعاكسه در قوهء خيال ترسيم مىشود يعنى از اين درآميختگىها و تعاكس نور در خيال رنگ سفيد ديده مىشود و الا در واقع و خارج نيست و سياهى مثلا از عدم نفوذ نور در جسم كثيف يعنى موقعى كه مقابل نور جسم غليظ كثيف قرار گيرد سياه ديده مىشود و به عبارت ديگر سياه خيال مىشود ، حاصل سخن آن‌ها اين است كه سفيدى راجع به نور و سياهى راجع به تاريكى است و باقى رنگ‌ها نيز از تفاوت درآميختگى اجرام شفاف با هوا تخيل مىشود . پاره‌اى بياض را منكر شده و سياهى را پذيرفته‌اند به اين دليل كه سياهى انسلاخ ندارد و سفيدى انسلاخ دارد . ملا صدرا گويد رنگ‌هايى كه به وسيله طبخ صناعى درست مىشود و يا نضج طبيعى به وجود مىآيد و بالجمله به وسيله استحالهء ماده ، رنگ طبيعى مىباشند و هر آن چه در محلى دفعتا درست مىشود هر چند بعد از حركتى مكانى باشد رنگ غير طبيعى است ، مانند الوان قزحيه و زجاجيّه و الوان مسحوقات شفافه . از بين كسانى كه گفته‌اند سواد و بياض دو كيفيت حقيقى مىباشند پاره‌اى گفته‌اند سفيدى و سياهى اساس همه رنگ‌ها است و ما بقى از تركيب آن دو به وجود آيند و پاره‌اى گفته‌اند كه اصول رنگ‌ها سياه ، سفيد ، قرمز ، زرد و سبز است و باقى از تركيب آن‌ها است .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 6 ، ص 394 و تفسير ملا صدرا ، ج 6 ، ص 250 .