م ماده - ماده جوهرى است جسمانى كه تحقق و فعليت آن به صورت و محل توارد صور متعاقبه مىباشد . در تحت عنوان علت اقسام علل مادى و صورى و غايى را شرح داديم و گفته شد كه علت مادى هر شىء « عبارت از امرى است كه متقوم به صورت است و بيان شد كه فرق ميان ماده و موضوع و محل اين است كه ماده بدون صورت تقرر ندارد و محض قوت است و موضوع بدون عروض عرضى متقرر و موجود است . گاه ماده گفته مىشود و اجزاى تركيب كننده شىء و اشيايى را مىخواهند مانند چوب و آهن و غيره كه ماده تخت‌اند و مادهء به اين معنى غير از مادهء به معنى قوت محض است كه مادة المواد است . در بيان برهان فصل و وصل بيان شد كه در اجسام عالم امرى است كه در هر حال و در تمام حالات طاريهء بر موجودات عالم و پذيرش صور مختلف و تبديل و تقلب آن‌ها موجود است مثلا آب با حركت استحالى در مرتبت خاص صورت خود را رها كرده و تبديل به بخار مىشود و بخار دوباره در شرايط خاص تبديل به آب مىشود و يا تبديل به چيزى ديگر مىشود و جمادات تبديل به نباتات و معادن و نباتات تبديل به حيوانات و بالعكس مىشوند و بالأخره هر يك از موجودات در عالم تبديل به موجود ديگرى مىشوند و حتى عناصر اربعه در حال خلوص و محوضت هم كه باشند در معرض تبديل به يكديگرند و ناچار يك امرى در آن‌ها هست كه در تمام اين احوال تحولات ، باقى است و محل توارد صور مختلفهء متعاقبه است و آن را مادة المواد و هيولاى اولى گويند . ماده‌اى به اين معنى غير از ماده‌اى است كه گويند مواد اوليه اجسام عناصر اربعه‌اند زيرا خود عناصر اربعه هم هر يك داراى مادهء به معنى اول و صورت‌اند مثلا آب در حال خلوص هم كه يافت شود خود مركب از ماده و صورت است و غير از ماده‌اى به معنى اصول تركيب كننده‌اى موجودات است مثلا خانه مركب از مواد و اجزاى خاصى است از قبيل خشت و آجر و آهن و غيره و هر يك از آن مواد مركب از صورت و ماده است . و بالأخره ماده‌اى عام و هيولاى اولى و مادة المواد عالم ، يكى است و آن امر بالقوت است كه در تمام مراحل و صور مختلف با اجسام هست و آن مبدأ تغيير و تحريك و تحولات و تقلبات اشياء است كه سبب حصول فعليات و صور مختلف مىشود و مراد از مادهء بسيط عالم همان