الأمر بالعكس من ذلك . « 1 » ابليس - در مورد ابليس و ماهيت آن بحث بسيار است و اصولا بحث در ابليس يك بحث كلامى است و اغلب مستند است به آيات و روايات و تفسير قرآن مجيد . ملا صدرا مىگويد : ابليس هر انسانى نفس او است در مقام متابعت هواى نفسانى و پيروى از شهوات مهلك و سلوك طريق وسواس و جحود و انكار و استكبار و اول كسى كه راه ضلالت و گمراهى پيشه كرد و طغيان كرد ابليس بود كه همين امر موجب رانده شدن از درگاه احديت شد و سبب طرد و رجسم آن شد و او را خداى متعال ، شيطان خواند . « هو جوهر النطقى الشرير الحاصل من عالم الملكوت النفسانى » و از جهت ظلمانيت رديه شأن او اغوا و گمراه كردن است و بالجمله نفوس در به دو خلقت ممتزج از نور و ظلمت‌اند و در شأن آن‌ها است كه در سبيل هدايت و راه خير گام بردارند و هم در جهت ضلالت و وسوسه و اغوا . « 2 » ابواب بهشت - گويند بهشت را هشت در و جهنم را هفت در است مستند اين سخن روايات و آيات است در قرآن مجيد اشاره به ابواب بهشت و همين طور ابواب جهنم شده است آن جا كه مىفرمايد « وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ » « 3 » و نيز مىفرمايد « لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ . » « 4 » درباره ابواب دوزخ فرمايند « قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها » « 5 » و نيز آمده است « حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها » « 6 » و نيز مىفرمايد « لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ . » « 7 » اين درهاى مذكور در آيات شريفه عينا همان درهايى است كه عارفان درباره درهاى جنان گويند كه هر يك را باطنى است و ظاهرى باطن آن در بهشت و ظاهر آن در جهنم است . كه مىفرمايند « باطنه فيه الرحمه و ظاهره من قبله العذاب » هر گاه درهاى جهنم مسدود شود درهاى بهشت مفتوح گردد . پاره‌اى از عارفان گويند آن درها حواس هفت‌گانه است يعنى : سمع ، بصر ، شم ، ذوق ، لمس ، خيال و فكر است و بعضى گفته‌اند درهاى دوزخ عبارت از اخلاق مذمومه است مانند فكر ، نفاق ، كبر ، حسد ، حرص ، طول امل و بخل و نظراتى ديگر : ابواب الجنة هى التى اشار اليه تعالى فى القران بقوله : وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ « 8 » و قوله : لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ « 9 » و ابواب النيران هى المشار اليها بقوله : قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها « 10 » و قوله : حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها « 11 » و قوله : لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ « 12 » و هذه الابواب هى بعينها ابواب الجنان عند العرفاء ، فان كلا منها فيه باطن و ظاهر ، باطنه باب الجنة و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 8 ، ص 195 . ( 2 ) رسائل ، ملا صدرا ، ص 309 . ( 3 ) رعد / 23 . ( 4 ) اعراف / 40 . ( 5 ) زمرّ / 72 . ( 6 ) همان / 71 . ( 7 ) حجر / 44 . ( 8 ) رعد / 23 - 24 . ( 9 ) اعراف / 40 . ( 10 ) زمرّ / 72 . ( 11 ) همان / 71 . ( 12 ) حجر / 44 .