حكم اراده و محبت هم همين حال را دارد . مرتبهء اكمل آن مريد لذته و بذاته است كه ارادهء حق است كه عين ذات و عين داعى است و مراتب ديگر هم مراتب دارد و در متربهء صفت زايد بر ذات است و اراده در آن مراتب وجود ، غير از داعى و غير از قصد است چنان كه در انسان كه داعى و قدرت جدا از فعلند يعنى در مواردى داعى و اراده و قصد و قدرت هر يك وجود جدايى دارند . بدين‌سان كه افعال انسانها مسبوق به مقدمات و مبادى چند است : 1 - تصوّر فعلى كه مد نظر است 2 - تصديق و حكم به لزوم انجام يا ترك آن‌كه بعد از سنجش مضّار و منافع آن مىباشد 3 - شوق به انجام آن 4 - شوق مؤكد كه ارادهء جازم است 5 - حركت عضلات به سوى انجام فعل به اضافه غايت و هدف فعل كه قبل از فعل است . « 1 » قدريان - قدريه در تاريخ كلام و تفكر اسلامى به دو معنى تفسير شده است يعنى در طول تاريخ دو تعبير به خود گرفته است يكى اين كه بندگان كاملا مختار و قادرند و مسؤول اعمال و كارهاى خود مىباشند اين نوع انديشه در طول تاريخ محكوم بوده و پيروان آن عمدتا معدوم شده‌اند و تعبير ديگر اين كه ما انسان‌ها بايد تابع قدر و قضاى الهى باشيم و هر چه بايد بشود مىشود قبلا مقدر شده است و ما انسان‌ها قادر به هيچ امرى نمىباشيم و دخالتى در سرنوشت خودمان نمىتوانيم داشته باشيم اغلب حكام در ادوار مختلف مبلغ اين نوع تفكر بوده‌اند و از پيروان اين انديشه حمايت مىكردند . « 2 » قديم - حدوث و قدم . قرآن - يكى از مباحث ملا صدرا در تفاسيرش و حتى در جاهايى از حكمت متعاليه بحث در قرآن مجيد و اهميت و موقعيت آن مىباشد . ملا صدرا قسمتى از مباحث و مسائل فلسفى را مستند به آيات قرآن كرده‌اند و حتى در حركت جوهريه به چند آيه از آيات قرآنى استناد كرده‌اند . « 3 » ملا صدرا گويد : بدان كه قرآن به مانند انسان منقسم به دو قسم سرّ و علن شود و هر يك از سر و علن را ظهرى است و بطنى و براى بطن آن نيز بطنى است تا آن جا كه خدا داند و بس و به جز خداوند تأويل آن را كسى نداند چنان كه در حديث آمده است « ان للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا الى سبعة ابطن » و آن مانند مراتب باطن انسان است از طبع ، نفس ، صدر و قلب ، عقل ، روح ، سرّ ، خفى ، اما ظاهر آن مصحف محسوس ، ملموس و رقم منقوش ملموس است و اما باطن علت آن چيزى است كه حسّ باطن ادراك مىكند و قرّاء اهل تجويد در خزانه مدركات خود ثبت كنند و در خزانه‌هاى خيال و غيره نگه دارند . ملا صدرا براى قرآن مجيد درجات و منازلى قرار داده است درست به مانند انسان و ادنى مراتب قرآن مجموعهء بين دو جلد است مانند ادنى مراتب انسان كه در بشره ظاهرى و كالبد است و براى قرآن در هر مرتبه‌اى « 4 » حاملانى است كه آن را حفظ كنند و بنويسند و مس نكنند مگر با طهارت و قشر انسان يعنى انسان‌هاى قشرى در نمىيابند از

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 340 - 342 . ( 2 ) تفسير كبير ، صص 307 - 374 . ( 3 ) تفسير ملا صدرا ، ج 5 ، صص 18 به بعد . ( 4 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 36 - 39 .