و مرتكب الكبيرة فاسق خارج عن أمر اللَّه بالاتفاق ، و له درجات : الأول : الذي لا يميّز بين الحقّ و الباطل ، و الجميل و القبيح ، ساذجا عن العقائد الرديئة ، غير مستمرّ الشهوة ؛ و هو سريع القبول للعلاج قريب المبادرة إلى التوبة . الثاني : أن يكون قد عرف ذلك ، لكنّه يتعاطاها انقيادا لشهوته ، و إعراضا عن صواب رأيه لاستيلاء الداعية الشهويّة عليه ، بل زيّن له سوء عمله ، لكن علم تقصيره . . . فصل - مميز جوهرى اشياء را فصل گويند كه مقوم اجناس است و علت وجود اجناس مىباشد مثلا ناطق فصل انسان است كه او را از ساير امور مشتركهء جنسى كه حيوانيت باشد ممتاز و جدا مىكند و مراد فصل منطقى نيست بلكه فصل اشتقاقى است كه مبدأ فصل منطقى است . توضيح آن‌كه آن‌چه را در علم ميزان فصل مىگويند فصول منطقى هستند كه از مبادى خاصى گرفته شده‌اند كه در حقيقت آن‌ها فصول‌اند مثلا مفهوم ناطق كه فصل انسان است مبدئى دارد كه مأخوذ از آن است و آن مبدأ نفس ناطقه است و همين‌طور حساس مأخوذ و مشتق از نفس حاسه است در حيوان كه آن‌ها را فصول اشقاقيه گويند و آن‌ها به عينه همان صور نوعيه‌اند پس فصول حقيقى صور نوعيه‌اند و همان صور نوعيه‌اند كه حافظ وحدت نوعيه‌اند و فصل اخير اشياءاند كه ثابت بوده و مانند اصل و عموداند در اشياء و همين فصول اخيرند كه حافظ « هذيت » اشياء بود و واجد جميع مراتب وجود آن‌هايند و بالأخره به قول صدرا وجود در تمام اشيا فصل الفصول و فصل اخير آن‌ها است و يا صور طبيعيه اصول حافظه و فصول آن‌ها است . پس ناطق و حساس و تحرك در حقيقت فصول محموله‌اند نه فصول حقيقيه . « 1 » و بالأخره حقايق فصول بسيطه عبارت از وجودات خاصهء ماهيات است . « 2 » ملا صدرا گويد آن‌چه را اهل معقول به عنوان فصول اجناس ذكر كرده‌اند در واقع فصول نيست و بلكه از لوازم فصول است بنابر اين « حسّاس ، متحرك » به حسب مفهوم هيچ كدام فصل حيوان نيستند و بلكه فصل حقيقى آن « ذا نفس درّاكه » است و دراكيت و متحركيت نيز عين هويت نفس حيوانى نيست و بلكه از جمله لوازم آن است . لكن انسان‌ها از جهت عدم اطلاع از فصول حقيقى اشياء و يا از آن روى كه نامى به درستى براى آن‌ها وضع نشده است از ذكر فصول حقيقى به لوازم و علايم فصول منحرف شده‌اند و بنابر اين مراد از حساس خود اين مفهوم فصل نيست زيرا اين مفهوم يك امر عرضى و اعتبارى است و بلكه فصل حقيقى چيزى است كه مبدأ اين امور است . « 3 » آيا تقوم جنس به فصل بر حسب خارج است يا ذهن . ملا صدرا گويد تقوم جنس به فصل بر حسب تحليل عقل است و نه در خارج زيرا در خارج جنس و فصل متحدند و دو امرى كه در ظرفى متحد باشند در همان ظرف روا نيست كه يكى از آن دو مقوم آن دگر باشد . و همين‌طور است عليت فصل براى جنس يك امرى است در عقل

--> ( 1 ) رساله عرشيه ، ص 34 . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، صص 50 ، 441 . ( 3 ) همان ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 25 .