باشد حاصل مىشود كه نوعى الهام بايد دانست و نوعى ديگر از طريق استدلال به صورت و شكل‌هاى ظاهر بر اخلاق باطن است . « 1 » و در حديث است اتقوا فراسة المؤمن فانه ينظر بنور ربه » و بالجمله . فراست عبارت از دريافتن اخلاق و حالات باطن است به راهنمايى اخلاق و حالات ظاهره و بالجمله اختلاس معارف است كه گاه از طريقى كه اسباب و موجبات آن معلوم نيست آشكار مىشود كه نوعى از الهام و وحى است و گاه از راه كسب و ممارست حاصل مىشود كه نوعى ديگر است و فراست حقيقى همان نوع اول است . فرح و غم - فرح و غم نيز از كيفيات نفسانيه‌اند و فرح عبارت از كيفيت نفسانى است كه از توابع آن حركت روح است به طرف برون و خارج بدن براى رسيدن به امر ملذ و غم عبارت از كيفيت نفسانى است كه از توابع آن حركت روح است به درون از جهت ترس از امور موذى كه مترتب بر آن است و هر دوى آن‌ها تابع انفعالات خاصهء روح‌اند . « 2 » فزع - فزع از كيفيات نفسانى است كه از توابع آن حركت روح است به درون از جهت ترس از امور موذى واقعى يا خيالى . « 3 » فسق - فسق يكى از رذايل اخلاقى است و اصل فسق خروج است « فسقت الرّطبة من قشرها » اين خرما از پوست خارج شد ، گويا فاسق از اطاعت خداوند خارج شده است ، فاسق به نزد خوارج كافر است و به نزد معتزليان نه مؤمن است و نه كافر زيرا ايمان به نزد آن‌ها عبارت از مجموع تصديق و اقرار و عمل است و كفر عبارت از تكذيب حق و انكار كردن آن مىباشد بنابر اين معتزليان فسق را قسم سومى دانسته‌اند كه بين مؤمن و كافر است زيرا با هر يك در پاره‌اى از احكام مشترك است هر كدام از آن‌ها استناد به آياتى كرده‌اند صاحب كشاف فاسقين را از حد ايمان خارج دانسته است به استناد قرآن مجيد لكن در اين‌كه فاسق خارج از امر و اطاعت خداوند است همه متفق‌اند و البته فسق را هم جايى است . قوله جلّ اسمه : « وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ » الفسق أصله الخروج من قولهم « فسقت الرطبة من قشرتها » أي : خرجت ، فكأن الفاسق هو الخارج عن الطاعة ، و تسمى الفأرة « فويسقة » لخروجها لأجل المضرّة . و عند الخوارج إنّه كافر ، و عند المعتزلة إنّه لا مؤمن و لا كافر ، لأن الايمان عندهم عبارة عن مجموع التصديق و الإقرار و العمل ، و الكفر تكذيب الحقّ و جحوده ، فجعلوه قسما ثالثا نازلا بين منزلتي المؤمن و الكافر لمشاركته كلّا منها في بعض الأحكام . و احتجّ المخالف بقوله تعالى ( بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ ) [ 49 / 11 ] و قال : ( حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ ) [ 49 / 7 ] و صاحب الكشاف لا عتزاله فسّر الفاسقين بالخارجين عن حدّ الايمان معتضدا بقوله : ( إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ ) [ 9 / 67 ] و تبعه البيضاوي جريا على عادته في الاتّباع . و هذه المسئلة طويلة مذكورة في الكلام .

--> ( 1 ) مفاتيح الغيب ، ص 141 . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 2 ، ص 148 . ( 3 ) همان ، ج 4 ، ص 150 .