غرق در ماده است و عالم حضور و شهادت عالم غيب اصطلاحى است چون عالم تجرّد است . آن‌چه مانع از كشف حضور و علم است مقارنات ماده است و معلوماتى كه مقارن با عوارض ماده است بسيار ضعيف است در برابر آن معلومات غير مادى قوىترند معلومات شوب با ماده همان محسوسات است كه آن‌ها هم مراتب دارند يا ناقص التجريد است مانند مدركات حسّى و يا متوسط التجريد مانند معلومات خيالى و يا كامل التجريد است مانند معلومات عقلى . و معلوم كامل آن است كه مجرّد كامل باشد عقل هم ذات انسان را تعقل مىكند و هم رنگ و وضع و مقارنات مادى او را . معيار شدت و ضعف معلومات ، ظهور و كماليت اشياء است و وابسته به شدت و ضعف وجودى آن‌ها است و چون وجود ذات حق اكمل وجودات است و مبرّى از جهات امكانيه است از لحاظ علم هم اكمل است و موجودات جسمانى كلا از لحاظ وجودى ضعيف و از لحاظ انكشاف علمى هم ضعيفند لكن مراتب دارند بر حسب مراتب وجودشان . و چون موجود ، طبقات گوناگون دارند ، به ترتيب عقول ، نفوس ، افلاك ، اجسام هر طبقه كه اقرب به تجريداند از لحاظ وجود و علم اشدند از طبقهء جسمانى و مادى و بالأخره طبقهء مادون . پاره‌اى از فلاسفه گفته‌اند معلول اول خداوند ، معلول اول يا عقل اول است كه علت براى موجودات است به ترتيبى كه در بحث از نظام آفرينش گفته شد و گويند خداوند به نخستين آفرينش خود علم تفصيلى دارد و چون عقل اول كه نخستين آفرينش است علت صدور و وجود موجودات جهان است به ترتيبى كه بيان شد و هر علتى به معلول خود عالم است پس عقل اول با واسطه و بدون واسطه به همهء عالم خلق ، عالم است و خداوند به عقل اول عالم است پس علم خداوند به موجودات از طريق علم او به عقل اول است كه اجمالا چون به عقل اول علم دارد به لوازم آن هم علم دارد پس علم خداوند به موجودات علم اجمالى است . اين نظر را فلاسفهء متأله و عارفان مردود مىدانند و گويند علم خداوند به همهء موجودات جزوى و كلى علم تفصيلى است و جزيىات امور جهان از علم او غايب نيست . ابن عربى گويد همه موجودات قبل از تقرر در خارج صور علميه خداونداند كه از آن‌ها تعبير به اعيان ثابته كرده است . و جهان وجود عبارت از بروز همان صور علميه است كه از آن‌ها تعبير به اسما و صفات و افعال كرده است ، جهان وجود مجالى و مظاهر حق يا اسماء اللَّه هستند و نظام خلقت را بدان صورت كه مشائيان گفته‌اند قبول ندارد . نظام آفرينش . ابن عربى گويد خداوند عالم به ذات خود است و همه موجودات قبل از وجود جزا و كلا تقرر علمى در علم حق داشته‌اند پس خداوند به جزيىات عالم است . كليات اعيان ثابته همان ماهيات حكما است و جزيىات همان هويات وجوديه است . ماهيات صور كليهء اسمائيه‌اند كه متعيّن در حضرت علميه‌اند به تعيّن اول كه همه به تجلّى اول و فيض اقدس بروز كرده‌اند . « 1 » و به عبارت ديگر اين صور علميه از ذات به علم به وسيله فيض اقدس فايض شوند و تجلى

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 154 و 242 .