است كه به فساد بدن فاسد نشود و آن علم به تأمين سعادت اخروى است . علم اجمالى - علم به اشياء را در مقام اجمال علم اجمالى مىنامند چنان‌كه علم علت به معلولات و لوازم معلولات خود به نحو علم اجمالى است علم ذات حق به ذات خود عين وجود نظام جملى جهان است و از اين جهت علم او به ذات خود علم به كليات بوده و به واسطهء كليات علم به جزيىات موجودات است و اين ما حصل معنى علم اجمالى در عين كشف تفصيلى است . علم اسفل ، علم اعلى ، علم اوسط - علم به احوال و اوصاف و آثار موجوداتى كه در وجود احتياج به ماده نداشته باشند علم اعلى و فلسفه اولى و علم كلى و علم الهى مىنامند و موضوع آن به معنى اعم موجود مطلق و مطلق وجود است و موضوع علم الهى و كلى ، امورى هستند كه در وجود احتياجى به ماده ندارند مانند بحث از ذات و صفات و اسماى حق تعالى و هر گاه بحث از امورى شود كه هم در وجود خارجى و هم در وجود ذهنى به عكس اول احتياج به ماده داشته باشند علم ادنى و اسفل و علم طبيعى گويند و هر گاه بحث از امورى شود كه حد فاصل ميان‌اند و باشد يعنى در وجود خارجى احتياج به ماده داشته و در وجود عقلى احتياج به ماده نداشته باشند كه بحث از رياضيات باشد علم اوسط و علم رياضى و علم تعليمى نامند . « 1 » علم انفعالى - و به تقسيم ديگر علم يا فعلى است و يا انفعالى و يا نه فعلى است و نه انفعالى . علم فعلى مانند علم حق به ما عداى خود و مانند علم ساير علل به معلولات . علم انفعالى مانند علم سواى بارى تعالى به اشياء و بالجمله كليهء علومى كه حصول آن‌ها به انفعال و تغيير است و به عبارت ديگر به ارتسام صور در نفس است علم انفعالى است و به اين تعريف معلوم است كه كليهء علوم افراد بشر و مدركات او انفعالى است . علومى كه نه فعلى هستند و نه انفعالى مانند علم ذات عاقله به نفس خود به امورى كه از آن‌ها غريب نيست و تعقل آن‌ها به حدوث و ارتسام نيست . « 2 » علم فعلى هم گاه سبب براى معلول و معلوم است و گاه عين معلول است مانند علم حق كه عين وجود معلولات و معلومات مىباشد . « 3 » علم بسيط - ملا صدرا گويد همان‌طور كه جهل يا مركب است يا بسيط علم هم يا مركب است يا بسيط ، علم بسيط ادراك شىء است با غفلت از آن ادراك مدرك يعنى هم از مورد ادراك غافل است و هم از اصل ادراك و علم مركب ادراك شىء است با شعور به ادراك و مدرك و حق تعالى براى همه موجودات مدرك است يا به ادراك بسيط و يا به ادراك مركب و نوع ادراك بسيط در اصل فطرت براى همهء موجودات حاصل است . از ديدگاه او مدرك بالذات نحوهء وجود مدرك است اعم از آن كه مدرك به فتح عين يا مدرك به كسر راء باشد يا امورى ديگر . « 4 »

--> ( 1 ) مشاعر ، ص 27 و مبدأ و معاد ، ص 91 . ( 2 ) اسفار ، ج 3 ، ص 383 . ( 3 ) همان ، ج 4 ، ص 16 . ( 4 ) همان ، ج 1 ، سفر 1 ، صص 13 - 14 .