اجتماع و ارتفاع نقيضين محال است و احكام در قضايا موضوع لازم دارند و چون موضوع آن‌ها در خارج نيست ، پس در ذهن است كه ثبوت شىء لشىء فرع لثبوت الموضوع . موضوع را در اين گونه قضا ذهن مىآفريند . ملا صدرا تعريف ابن سينا را كه گويد علم عبارت از صور مرتسمه در جوهر عاقل است مطابق با ماهيت معقول مورد بررسى قرار داده است و تعريف سهروردى را كه گويد : علم عبارت از ظهور است و ظهور نفس ذات نور است بهتر پسنديده است . « 1 » ملا صدرا گويد اگر علم عبارت از حصول صورتى باشد در عاقل ، لازم آيد كه ما ذات خود را ندانيم در حال كه ذات خود را در مىيابيم پس علم حصول صورت نخواهد بود و نيز آن صورت حاصل بايد مساوى با ذات ما باشد و اجتماع مثلين لازم آيد كه باطل است . و نيز گويد : علم عبارت از اضافهء بين عالم و معلوم ( نظر شهاب ) هم نيست . زيرا ثابت شد كه اضافات امورى غير مستقل‌اند و حصول آن‌ها وابسته به دو طرف اضافه است و ما در اغلب اوقات اشيايى را تعقل مىكنيم كه وجود عينى ندارند ملا صدرا گويد آنان كه گويند علم عبارت از كيفيت ذات اضافه است اشتباه كرده‌اند و بالجمله وى عقايد گوناگون را مردود مىداند و گويد علم وجود است و نحوى از وجود است ، و وجود مجرد از ماده است كه « 2 » وجود بالفعل است و نه هر وجود بالفعل و بلكه وجود خالص غير مشوب به عدم و مراتب دارد هر اندازه از عدم برّى باشد شدت علميت آن زيادتر است . ملا صدرا گويد از شرط ادراك حضور تمام مدرك است به نزد مدرك و از اين است كه جسم و جسمانيات مدرك ذات خود و اشياى ديگر نمىباشند وى اين معنى را كه علم حضور صور معقوله به نزد عاقل باشد مردود مىداند و هشت دليل آورده است كه حصول صور ادراكيه در نفس و حصول آن‌ها در ماده تفاوت دارد و صورت‌هاى مادى عينا نمىتوانند در ذهن حاصل شوند . « 3 » ملا صدرا قول كسانى را كه گويند علم از مقولهء عرض است مردود مىداند و گويد علم از مقولهء معلوم است اگر جواهر است جواهر و اگر عرض است عرض ، وى گويد : اگر علم از كيفيات نفسانى باشد چنان‌كه پاره‌اى گفته‌اند در صورت علم ما به جواهر لازم آيد كه هم جوهر باشد و هم كيف ، و اگر معلوم يكى از اعراض باشد لازم آيد كه مثلا هم متى باشد و هم كيف ، وى قول به شبح را هم مردود مىداند كه علم عبارت از شبح موجودات باشد كه در آينهء ذهن انطباع يابد . وى گويد اشياء به نفسه و ماهيته در ذهن آيند و بالجمله ملا صدرا مىگويد علم در مراتب مختلف عبارت از نحوهء وجود اشياء است ، اين اشياء در وجود علمى آثارى دارند و در وجود خارجى آثار ديگر ، يكى از مراتب وجود او وجود ذهنى است . و بنابر اين علم به طور كامل از مقولهء معلوم است ، اگر معلوم كم باشد ، علم كم است ، اگر وضع باشد ، وضع است و اگر كيف باشد كيف است و اگر جوهر باشد جوهر است . علم آخرت - علم آخرت عبارت از علمى

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 285 . ( 2 ) همان ، صص 291 - 300 . ( 3 ) همان ، ص 305 .