و بالأخره تمام اجسام را قوت مباشرى است بدون شعور وارده ( بدون توجه به قوتى ديگر كه ضميمهء آن شود ) و تمام حركات و متحركات به امرى منتهى مىشوند كه آن امر طبيعت است . و جوهر صورى را از جهت آن‌كه مبدأ حركت است صدرا طبيعت ناميده است و آن يعنى طبيعت امر سيال است كه سيالات به آن منتهى مىشوند و مرتبط مىشوند . او گويد طبيعت امر متجدد سيال است و مقوم اجسام طبيعى است و اعراض ديگر در وجود تابع آنند . صدرا در جاى ديگر در مقام بيان معنى طبيعت گويند : معنى حركت تجدد است و انقضا و ناچار بايد علت قريب آن هم امر غير ثابت الذات باشد و نتوان گفت كه مبدأ قريب آن عقل است زيرا عقل مجرد محض است و نفس هم ذاتا مجرد محض است و بالأخره مبدأ قريب يا طبيعت است و يا آن چه در حكم طبيعت است . و گويد : حركت اگر طبيعى باشد فاعلش طبيعت است و اگر قسرى هم باشد فاعل مباشر آن دائم طبيعت است و قوا سر بايد منتهى به طبايع شوند و در حركت ارادى هم اگر دقت شود فاعليت نفس از جهت طبيعت نازلهء او است كه تعلق او به اجسام و اجساد است نه از جهت عقلانى و تجردش و بالأخره معلوم شد كه مبدأ قريب حركت قوت جوهرى است قائم به جسم . و صور طبيعى را دو اعتبار است يكى از جهت وجود مادى وضعى زمانى خود كه متبدلند و تدريجى الحصولند و ديگر از جهت ذات و وجود ثابت و طبيعت به ماهى ثابتة كه مرتبط به حق است و به ماهى متجددة ساير متجددات به آن مرتبط مىشوند . « 1 » و در باب حركت جوهريه گفته شد كه حركت توسطيه معلول طبيعت ثابته است و حركت قطعيه معلول طبيعت است من حيث تجدد و تغيير آن و لكن اگر خوب دقت شود چون حركت به معنى توسط عبارت از انتقالات متعاقبه است معلوم خواهد شد كه آن هم معلول طبيعت متجدده است . حركت . « 2 » طبيعت قابل اشتداد و ضعف است و در موارد و اشياى مختلف متفاوت است . طبيعت ساريه - ملا صدرا مىگويد مباشر حركات ذايته طبيعت ساريه در جسم است و تجدد و تبدل اين طبيعت بر حسب هويت وجودى ثابت شده است . « 3 » و بالجملة فما من حركة ذاتية إلّا و مباشرها طبيعة سارية في الجسم و هذه الطبيعة قد ثبت تجددها و تبدلها بحسب الهوية الوجودية كما علمت بالبرهان ، و لا ينفك جسم طبيعي من هذا الجوهر ؛ إلّا هذا الجوهر في الفلك و الحيوان و النبات لا ينفك عن النفس به معنى أنّ النفس كمال هذا الجوهر و تمامه ، لا أنّ الطبيعة في ما له نفس شيء له وجود ، و النفس فيه جوهر آخر له وجود آخر حتى يكون في شخص واحد جوهران متباينان في الوجود أحدهما طبيعة و الآخر نفس ؛ فإنّ ذلك ممتنع جدّا بل كلّ شخص . طبيعت سياله - ملا صدرا گويد هر نوع جوهرى شخصى را طبيعتى است سيال متجدد و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 2 ، صص 249 - 264 . ( 2 ) همان ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 63 . ( 3 ) همان ، ج 8 ، ص 247 .