آب واحد در مواضع مختلف در يك جا گواراست در يك جا گند آب است و مانند شعاع آفتاب كه بر شيشه‌هاى گوناگون به الوان گوناگون ظهور مىيابد با اين كه آفتاب را ذاتا رنگى نيست . پس هر آن‌چه نسبت داده مىشود به مظاهر و مجالى از افعال و صفات مخصوصه ثابت است براى او از وجهى و منفى است از او از وجهى ، زيرا براى هر موجود خاصى يك جهت ذات و ماهيت است و يك جهت وجود و ظهور ، حق تعالى تنها افاضهء وجود مىكند بر ماهيات كه افاضهء خير است چون وجود خير محض است و چون روشن شد كه هر ممكن را در جهت است يكى ماهيت و ديگر وجود و دو حيثيت يعنى امكان و وجوب غيرى ، بنابراين هر امرى را هم مىتوان بدان منسوب كرد و هم مىتوان سلب كرد ، از جهتى مىتوان اثبات كرد و از جهتى ديگر سلب كرد و گفته شد كه جهت خيريت در اشياء وجود است و جهت تخالف و شريت ماهيات ، ايجاد ، افاضه ، فعليّت ، كمال ، تحصّل . . . از ناحيه خداوند است و قصور ، خلل ، فتور و . . . از قبل خلق است . از آن جانب بود ايجاد و تكميل وزين جانب بود هر لحظه تبديل . و تفاوت در قوابل و حقايق امكانيه و ماهيات به وجهى از قبل ذوات آن‌ها است و از وجهى از ناحيه فيض اقدس است كه قضاى ازلى نامند كه عبارت از ثبوت اشياء در علم حق تعالى باشد به نظام افضل . از آن روى كه تابع اسما و صفات حق است ، اسما و صفاتى كه عين ذات‌اند و وجود اين ماهيات در خارج به سبب افاضه وجود است بر آن‌ها بر حسب اوقات و استعدادهاى ويژه كه اين افاضه را فيض مقدس مىنامند و اين به عينه همان قدر خارجى است زيرا تقدير تابع علم خداوند است . خلاصهء كلام ملا صدرا و عرفا در اين باب اين است كه نقص‌ها و مذموم‌ها در وجودات ممكنات بازگشت به خصوصيات محل‌ها و قوابل مىكند و نه به اصل وجود . شرع - احكام و نظاماتى كه به وسيله پيامبرى از پيامبران مقرر شده است شرع و شريعت نامند و بالجمله احكام دينى را احكام شريعت نامند ، شريعت نام عام براى مذاهب گوناگون است . ملا صدرا گويد « 1 » شريعت را ظاهرى است و باطنى مراتب فقها و علما نيز مختلف است پاره‌اى فاضل و پاره‌اى مفضول ، پاره‌اى عالم و پاره‌اى اعلم‌اند هر عالمى كه نسبت او به پيامبر خود اتم و قرب او به روح پيامبر اقوى باشد علمش به ظاهر و باطن شريعت ، كامل‌تر است و كسانى كه هم عالم به ظاهرند و هم عالم به باطن شريعت اولى و احق‌اند كه از آنان پيروى شود از جهت قرب او به پيامبر و دانش او به خدا و احكام او و از جهت مقام كشف حقايق اشياء و شهودى كه دارد يعنى به مقام كشف و شهود رسيده است و سپس از كسانى كه در مرتبت پايين‌تر از او مىباشند تا برسد به كسانى كه تنها علماى ظاهرند ، بين علماى ظاهر نيز مراتب است زيرا عالم به اصول و فروع شايسته‌تر است از عالم به يكى از آن‌ها ، منظور از اصول آن چيزى است كه از كتاب و سنت استفاده مىشود مانند علم به خدا و كتب و رسولان او و اولياى او و علم به روز قيامت ، خلاصه اصول دين . ملا صدرا گويد هر يك از دو بخش ظاهر و

--> ( 1 ) مفاتيح الغيب ، صص 486 - 487 .