حكمت غريزى عبارت از بودن نفس است « صادقة الاراء » در قضايا و احكام و آن استعداد اول است براى حكمة مكتسبه و نفوس انسان‌ها در اين نوع حكمت متفاوتند . و حكيم كسى است كه عارف به حقايق باشد بر آن نحو كه هستند از احوال مبدأ و معاد و كيفيت صدور موجودات و كيفيت رجوع آن‌ها . حكمت برهانى كه حكمت عامه هم گويند مراد حكمت يونانى است و حكمتى است كه بر مبناى برهان و استدلال استوار است و آن را حكمت رسمى هم گويند در مقابل حكمت بحثى و حكمت خاص كه مخصوص اهل كشف و شهود و اشراق است . « 1 » در باب انطباق حكمت با شريعت عده‌اى از فلاسفه حكمت را عين شريعت مىدانند بر خلاف نظر فقها كه حكمت را مخالف شرع مىدانند . ملا صدرا گويد حكمت مخالف شرايع حقهء الهيه نيست و بلكه مقصود از حكمت و شريعت هر دو يكى است كه همان شناخت خداوند و صفات و افعال او باشد و اين امر گاهى از راه وحى انجام مىشود و رسالت و نبوت و گاه به طريق سلوك و كسب كه حكمت و ولايت نامند كسانى حكمت را مخالف شريعت مىدانند كه به روح شريعت و حكمت واقف نمىباشند و قادر نمىباشند خطابات شرعى را با احكام عقلى و حكمى مقايسه كنند و نمىتوانند شريعت را بر حكمت و حكمت را بر شريعت عرضه دارند چرا كه چه بسا انسان‌هايى مىباشند كه در احكام شرع واردند و از حكمت بىخبرند و بالعكس ، كسانى كه مؤيد من عند اللَّه‌اند به هر دو قسمت واردند و خداوند هر دو بخش را نصيب آن‌ها كرده است . « 2 » حكمت ذايعه - اين اصطلاح را ملا صدرا در برابر حكمت متعاليه به كار برده است يعنى حكمت مشائى معمول « 3 » . حكمت عملى - حكمت عملى يكى از اقسام حكمت است و در مقابل حكمت نظرى است گاه از حكمت عملى نفس خلق و اخلاق اراده مىشود . و گاه علم به اخلاق اراده مىشود و بالجمله آن حكمت عملى كه قسيم حكمت نظرى است عبارت از علم به اخلاقيات است مطلقا ، حكمت عملى بر سه قسم است . تهذيب اخلاق ، تدبير نزل و سياست مدينه « 4 » حكمت عملى مبتنى بر اعمال و افعال است . حكمت متعاليه - اين اصطلاح را ملا صدرا به كار برده است ، قبل از ملا صدرا نيز در كتاب شرح اشارات خواجه طوسى به كار برده‌اند . ملا صدرا مكرر در مجلدات اسفار نامى از حكمت متعاليه برده و آن را در برابر حكمت ذايعه قرار داده است . « 5 » در وجه نام‌گذارى كتاب اسفار اربعه به حكمت متعاليه توجيهات بسيار شده است . پاره‌اى از دانشمندان گويند « 6 » بدان جهت ملا صدرا حكمت خود را متعاليه ناميده است كه

--> ( 1 ) اسفار ، ج 7 ، ص 40 و تعليقهء ملا صدرا بر حكمت اشراق ، ص 250 . ( 2 ) همان ، ج 2 ، سفر 3 ، ص 327 . ( 3 ) همان ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 193 . ( 4 ) همان ، سفر 2 ، ص 116 و تفسير سوره جمعه ، ص 210 . ( 5 ) همان ، سفر 1 ، ص 330 و ج 1 ، سفر 3 ، ص 14 . ( 6 ) دكتر مهدى حائرى ، مجلهء ايران شناسى . امريكا ، شماره 4 ، سال چهار ، سال 1371 ، ص 71 .