اين ملا صدرا گويد ما تحقيق كرديم و براى ما محقق شد كه پنج مقوله موضوع حركت‌اند و علاوه بر مقولات عرضى مزبور در متن جوهر حركت هست و طبايع مادى و نفوس متعلق به طبايع بدنى همه بالذات و در ذات خود در تجدّداند و تمام هويات جسمانيه اعم از بسايط و مركبات ، صور و مواد ، فلكيات و عنصريات همهء در تجدّداند و صفات و لوازم آن‌ها نيز به تبع آن‌ها دائما در تجددند و حادث‌اند به حدوث زمانى و ذاتى و در عين حال ماهيات و تشخصّ اشياء با وجود تعاقب صور منحفظ است . « 1 » ملا صدرا در مقام بيان حركت در جوهر مقدمات خاصى دارد : آن‌چه در باب حركت جوهريه از ديدگاه ملا صدرا مهم است طبيعت سارى در تمام موجودات است و بيان شد كه طبيعت از ديدگاه او جوهر است و عبارت ديگرى است از صور نوعيه وى گويد : طبيعت صرف تجدد و تصرّم است و همهء متحركات ، حركت و تجدد و خروج از قوت به فعل‌شان مستند به طبيعت است و طبيعت در تجددش استمرار دارد ، يعنى در تجددش ثابت است و ثبوتش همان استمرار تجدد است و تجدد مستمر طبيعت مستند به فيض حق است كه انا فانا به موجودات فيض مىبخشد و اين فيض حق است كه كل موجودات را به حركت درآورده است و از قوت به فعل سير مىدهد پس همه موجودات جسمانى فى ذاته متجدد الوجودند و صورت آن‌ها صورت تغيّر و استحاله است . جهان با تمام اجزايش از افلاك تا اجسام طبيعى در سيلان و جريان دائم‌اند ، كوچك‌ترين موجود در هر آن در وضعى است غير از وضع آن قبل هر ذره‌اى از ذرات موجودات در هر آن ميليون بار تبدّل صورت مىيابند اين كون و فسادها و تبدل صورت‌ها نياز به علت دارند و آن فيض مستمر ذات حق است كه موجودات را در اين تبدلات فيض مىبخشد و همهء اين تجدّدها و تصرم‌ها و قوت‌ها و فعليت‌ها و تبدل صورت‌ها مستند به فاعل تام الوجود و دائم الفيض است . و بالجمله ملا صدرا گويد : هر جوهرى جسمانى داراى دو جهت است يك طبيعت سيّال متجدد و ديگر امر ثابت مستمر باقى كه نسبت آن به طبيعت مانند نسبت روح است به جسد و همان‌طور كه روح انسان به علت مجرد بودنش باقى است و طبيعت بدن همواره در تحليل و ذوبان است و متجدد الذات است و بقاى آن به سبب ورود على الاتصال امثال يعنى بدل ما يتخلل است همين‌طور است حال صور طبيعى اشياء كه من حيث ذات متجدد يعنى من حيث وجود مادى زمانى و كون تدريجى غير مستقر بالذات است و از جهت وجود عقلى و صورت مفارقه افلاطونى ابدا و ازلا باقى است . حركت در اين - حركت در مقوله اين عبارت از انتقال جسم است از مكانى به مكان ديگر . « 2 » حركت در كم - حركت در كم عبارت از انتقال تدريجى از كميتى به كميت ديگر است و انتقال از مقدار معينى به مقدار ديگر مىباشد و آن بر چهار نوع است كه عبارت از نمو ، ذبول ،

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 297 - 305 به بعد . ( 2 ) همان ، ج 3 ، صص 80 ، 113 .