است . « 1 » ملا صدرا گويد حركت به منزلهء شخص است و روح آن طبيعت است همان‌طور كه زمان به منزلهء شخص است و روح دهر است ، طبيعت به قياس به عقل و نفس مانند شعاع آفتاب است وى تكرار مىكند كه فاعل قريب حركت طبيعت است . و بنابر اين حركت از لوازم طبيعت و طبيعت واسطهء در فيض است . و گويد فيض وجود به واسطهء طبيعت بر موجدات حادثهء عالم مرور مىكند و هر يك از جواهر جسمانى داراى نحوى از وجود است وى تبدّل جوهرى جواهر را تابع تبدّل وجود آن‌ها مىداند و معنى حركت در جوهر را بازگشت به حركت وجود جواهر مىداند و بالجمله هر جوهرى جسمانى داراى طبيعتى است سيال متجدّد و او را امرى است ثابت مستمرّ كه نسبت آن به آن طبيعت صرف التجدّد ، نسبت روح است به جسد و همان‌طور كه روح انسان از جهت تجردّش باقى است و بدنش دائما در تبدّل و تجدّد است و متجدد بالذات است و در عين حال به واسطهء ورود امثال بر آن على الاتصّال باقى است يعنى تجدد ذاتى به واسطهء ورود بدل ما يتحلل همچنان باقى و ثابت نمايد و تشخصّ او محفوظ است و خلق غافلند كه خلق را در هر آنى چيزى است غير از آن قبل ، حال صور طبيعت اشياء هم بدين منوال است كه بالذات متجدد است از لحاظ وجود مادى وضعى زمانى و او را كونى است تدريجى غير مستقر بالذات از اين لحاظ و لكن از لحاظ وجود عقلى و صور مفارقهء افلاطونى او باقى است ازلا و ابدا در علم خداوند وى سپس به نقل و نقض اقوال مخالف پرداخته است . « 2 » و مجددا مسأله حركت جوهريه را به روشى ديگر مطرح كرده است . حركت ارادى - حركت از لحاظ فاعل حركت بر سه قسم است . طبيعى ، ارادى و قسرى . زيرا هر آن‌چه موصوف به حركت ( متحركيت ) مىشود يا حركت موجود در آن ( متحرك ) مىباشد يا نه يعنى حركت در امرى ديگر است كه در مجاورت و يا مقترن به آن مىباشد و به هر حال مستقيما در آن نيست . قسم دوم حركت بالعرض است يعنى متحرك به آن حركت بالعرض است و قسم ديگر دو حال دارد يا علت و سبب حركت در خود متحرك است و يا خارج از آن ، اگر خارج باشد حركت قسرى است و اگر علت و سبب حركت داخل در متحرك باشد يا ذو شعور است ، حركت ارادى است و يا بدون شعور است ، حركت طبيعى است . تذكرة فللحركات الاختيارية مباد مترتبة ، ابعدها عن عالم الحركات و المواد الخيال ، او الوهم بتوسطه ، او ما فوقهما بتوسطهما ، ثم القوة الشوقية و ما بعدها ، كالفاعلية و المميلة ، و قبل الفاعلة قوة اخرى فى بعض الحيوانات الشريفة كالانسان و ما يتلوه ، يسمى بالارادة او الكراهة العقلية او النفسانية على تفاوت مراتبها . حركت جوهريه - حركت در مقوله جوهر مشهور بين فلاسفه است كه از بين مقولات ده‌گانه چهار مقوله متجدد الوجودند يعنى حركت در چهار مقوله جريان دارد : كم ، كيف ، وضع و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 60 - 63 . ( 2 ) همان ، صص 98 - 110 .