خارج اثر مىكنند و آثارى از فضايل و رذايل نفسانى در خارج حاصل مىشود مثلا غضب ، كبر ، عجب حقد و غيره كه از كيفيات و امور نفسانىاند آثارى در خارج از آن‌ها ظاهر مىشود . يكى از مواطن موطن آخرت است و نشأت اخروى است و بعيد نيست كه مثلا غضب كه يكى از ملكات و صفات نفسانى است در نشأت آخرت به صورت نار محرقه مجسم شود و صاحب آن را بسوزد كه فرمودند « الدنيا مزرعة الآخرة » و همين‌طور جود ، علم و ساير صفات كه از كيفيات نفسانىاند به صورت سلسبيل درآيند و آكل مال يتيم ظلما در نشأت آخرت به صورت آتش در بطون خورندگان آن‌ها درآيد و آن‌ها را بسوزاند و بالأخره ملكات فاضله و رذايل كه از مكتسبات نفسانى است و از آثار و اعمال انسان است در نشأت دنياوى به عينه در نشأت ديگر مجسم شوند و نتيجه عمل هر كس بدين طريق براى او نمودار شود . « 1 » ملا صدرا در كتاب شواهد الربوبيه گويد : اشراق هفتم : در بيان كيفيت تجسم اعمال و متصور شدن نيات اشخاص به صور مناسب با نياتشان در روز قيامت . « 2 » براى هر صفت راسخ و ملكهء نفسانيه ، ظهور و نمود خاصى است در هر موطن و نشأه‌اى . زيرا گاه براى صورت واحدى آثار گوناگون در مواطن گوناگونى است . آيا نمىبينى كه صورت جسم مرطوب بالذات مانند آب هر گاه در جسم ديگرى كه پذيرندهء رطوبت است اثر رطوبت گذاشت ، آن جسم قابل رطوبت مانند آب داراى رطوبت مىگردد . ولى هر گاه همين جسم داراى صورت آبى در مادهء ديگرى مانند قوهء حسيه يا خياليه تأثير گذاشت و آن ماده از آن رطوبت متأثر و منفعل گرديد ، اين ماده عين آن رطوبت و مانند آن را نمىپذيرد و مانند آب صاحب رطوبت نمىگردد ، بلكه صورتى و شبحى از آن رطوبت را در خود مىپذيرد و لذا براى آن رطوبت ( يعنى رطوبت آب ) اثر و رطوبت ديگرى است و نشأه ديگرى ( يعنى نشأهء حس و خيال ) غير از نشأهء اولى يعنى نشأهء مادى خارجى . و همچنين نفس ناطقه به وسيلهء قوهء عقليهء خويش ظهور و نمود ديگرى از رطوبت را مىپذيرد به نام صورت عقليهء كليهء رطوبت . پس بنگر حكم تفاوت و اختلاف نشأت را در مورد ماهيت واحد و قياس كن بر آن ، حال هر ماهيتى را بر حسب اختلاف و تفاوت انحاى وجودات ( بدان گونه كه قبلا به تفصيل بيان كرديم كه ممكن است ماهيت واحدى ، به انحا و اقسام گوناگون وجود موجود گردد ) و اين مقدار از بيان مطلب كافى است براى شخص بينا و با بصيرت كه از دانستن آن به جميع آن‌چه شارع مقدس دربارهء افراد انسان از نعيم و مقامات بهشتى وعده داده و يا آنان را از دوزخ و جحيم و دركات آن ترسانده است . پس هر كس كه در علم و دانش داراى تحدى و تفرس باشد بر او واجب است كه در صفات نفسانيه و كيفيت انشا و خلاقيت وى نسبت به آثار و افعال ظاهرى دقت و تأمل كند ، تا كه آن را وسيلهء ادراك و وصول به كيفيت و

--> ( 1 ) رساله عرشيه ، ملا صدرا ، ص 195 و مبدأ و معاد ، ملا صدرا ، ص 343 . ( 2 ) ترجمهء شواهد ، ص 457 .