مىگردند ) و از براى بهشت و جهنم در همين عالم جسمانى دنيوى مظاهرى است كه اخبار و احدايثى كه در مورد تعيين بعضى از امكنه براى بهشت و جهنم وارد شده است به همان مظاهر موجود در اين عالم تفسير و توجيه مىشوند . اخبار و احاديث در اين باب بسيار و مضامين آن‌ها مختلف‌اند و ما در كتاب مبدأ و معاد به نحوى ما بين آن‌ها تعديل نموده‌ايم و تا آن‌جا كه ممكن بوده است ، اختلاف ما بين آن‌ها را مرتفع كرده‌ايم . بعضى از عرفا در اين مقام چنين گفته‌اند : بدان كه جهنم از جمله بزرگ‌ترين مخلوقات خدا است كه داراى قعر و گودالى است بسيار پست و عميق و مشتمل است بر گرمايى بسيار شديد به نام حرور و سرمايى بسيار شديد به نام زمهرير . پس در وى سرمايى است در بالاترين درجات سرما و گرمايى است در بالاترين درجات گرما و ما بين سطح اعلى و قعر آن فاصله‌اى است كه طى آن مدت هفت صد و پنج سال طول خواهد كشيد و در قسمت مشتمل بر گرمى آن هوايى سوزان و شعله‌اى است از آتش كه جرقه در آن ديده نمىشود مگر اجساد بنى آدم و سنگ‌ها يعنى بت‌هايى كه آن‌ها را خدايان خويشتن دانسته‌اند و شعلهء آن طايفهء جن‌اند ، همانطور كه آيهء شريفهء « وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ » ( آتش زنهء دوزخ - مردمان و سنگ‌ها هستند - سورهء بقره ، آيهء 24 ) و آيهء شريفهء « فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ . وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ » ( آنان و گمراهان در دوزخ افكنده شوند . همچنين تمامى لشكريان ابليس - سورهء شعراء ، آيات 94 - 95 ) بر آن دلالت دارند . و خدا جهنم را از صفت غضب آفريده است چنان كه در قرآن مجيد مىگويد « وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى » ( و هر كس كه غضب من بر او نازل گردد ، به دوزخ خواهد افتاد - سورهء طه ، آيهء 81 ) و لذا جهنم بر جباران و ستمگران كبر و نخوت مىفروشد و بر آنان مىخروشد و خشونت مىورزد و پشت متكبران را دو تا مىكند . اينك مىگوييم همان‌طور كه براى انسان و نظاير آن از معانى اصوليه حقيقت و مثال و مظهرى است ، همين‌طور براى بهشت حقيقت كليه‌اى است كه آن روح عالم و مظهر اسم رحمان است و براى آن نيز مثال كلى است كه آن عرش اعظم و مقر حكومت الهى ( به نام فلك اطلس ) است و زمين بهشت ، كرسى است و سقف آن عرش رحمان است و نيز براى آن مظاهر و مشاهد خاص جزئى محدودى است ( از قبيل باغ‌ها و راغ‌ها و گلزارها و آيات جمال و زيبايىهاى موجود در اين عالم و دل‌هاى آكنده از عشق و محبت و عطوفت و رأفت و افكارى عالى و درخشان كه مانند درختان سرسبز پر از ميوه‌هاى سودبخش علم و دانش و ثمراتى آسايش دهنده و عشق آفرين‌اند ) . و همچنين از براى جهنم حقيقت كليهء جامع و شاملى است كه عبارت است از بعد و دورى از رحمت خدا به مقتضاى اسم جبار و اسم منتقم ( كه به مقتضاى اسم جبار ، كسر و نقصان‌هاى حاصل از وقوف در منازل سير و سلوك و يا اعوجاج و انحراف از جادهء حق و حقيقت و كمى و كاستى در علم و عمل را جبران كند تا مگر طلاى وجود از غش طبيعت و زنگ و غبار خباثت پاك و جدا گردد و بالأخره لايق عفو و رحمت ؛ و به مقتضاى اسم منتقم گناهان و