مظالم او را كيفر دهد ) . و نيز براى جهنم يك نشأهء مثالى كلى و جامعى است و آن عبارت است از طبقات هفت گانه افلاك و اجرام واقع در زير فلك هشتم به نام كرسى كه موضع و محل قرار گرفتن دو قدم پروردگار يعنى قدم جبار و بعد و احتجاب و قدم صدق و تشرف به حضور الهى است و ( همانطور كه قبلا گفتيم ) در كرسى ، ( هم اصول و ريشهء شجرهء طوبى ) و هم اصول و ريشهء شجرهء زقوم است ( كه در قرآن مجيد از آن به لفظ ) « طعام الاثيم » يعنى طعام و خوراك شخص گنه‌كار تعبير شده است و بدان‌جا اعمال فجار و منافقين منتهى مىگردد و نيز براى جهنم مظاهر و نمونه‌هاى خاص و محدودى است و آن‌ها عبارتند از طبيعت و فطرت و هوا و هوس‌هاى نفسانى هر كسى در دنيا و لوازم و تبعات آن در آخرت ؛ و براى جهنم ابواب و مشاعر هفت‌گانه‌اى است كه آن ابواب و مشاعر هفت‌گانه عين ابواب بهشت‌اند ( زيرا حواس پنج‌گانهء ظاهرى و باطنى هم ابواب بهشت و هم ابواب جهنم‌اند . و چون قوهء خيال و قوهء حافظه خزانه‌اند نه مدرك و همچنين قوهء متصرفه ، متصرف است نه مدرك ، بنابراين مجموعا هفت باب مىشوند و اين هفت باب هم ابواب و درهاى بهشت‌اند اگر در تحت فرمان عقل درآيند و هم ابواب و درهاى جهنم‌اند اگر در تحت امر و فرمان عقل نباشند ) زيرا ابواب و درهاى مذكور به شكل دربى ساخته شده‌اند كه هر گاه به يك ناحيه و طرفى گشوده شود طرف ديگرى مسدود خواهد شد . پس سالك راه چشمى را كه از ديد و مشاهدهء يك منزل‌گاه از منازل آخرت پوشيد ، به سوى منزل‌گاه ديگرى كه مخالف او است باز مىگردد ( زيرا اگر چشم از ديدن لذات و شهوات دنيوى پوشيد ، به ديدن مظاهر فرح انگيز بهشت نايل مىگردد و هر گاه به مشاهدهء حق و آثار جلال و جمال او نگريست ، از ديدن مظاهر شهوت‌انگيز نفس چشم‌پوشى مىكند ) . و اين درها براى هر دو فرقه يعنى اهل بهشت و اهل جهنم باز است ( كه مىتوانند به ميل و اختيار خود از هر درى داخل شوند ) به جز در قلب ( كه محل توجه و عنايت خاص الهى و در ميان كاينات و مواليد ، مقر ديگر سلطان عالم وجود است كه خود گفته است « انا عند قلب عبدى المؤمن » ( من هميشه در قلب بندهء مؤمن خويشم ) و اين در هميشه بر روى اهل جهنم بسته شده چنان كه خدا در آيهء شريفهء « لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ » ( درهاى آسمان به روى آنان گشوده نمىشود و وارد بهشت نمىگردند مگر اين‌كه شترى بتواند از سوراخ سوزن بگذرد - سورهء اعراف ، آيهء 40 ) به اين مطلب اشاره مىكند زيرا صراط خدا در راه سير و سلوك به سوى او از مو باريك‌تر است . پس سالك راه حق نيازمند است به كمال تدقيق و تلطيف نظر در علوم و معارف الهى ( و تزكيه و تهذيب باطن از افكار و عقايد باطل و رذايل علمى و عملى ) و چگونه سلوك در اين راه باريك‌تر از مو براى درمان احمق و جهال و آنان كه مغرور و مستبد در رأى و عقيده فاسد خويش‌اند و هرگز در برابر حق و حقيقت تسليم و منقاد نمىگردند ممكن و ميسر خواهد بود . پس ابواب جهنم هفت عدد است و ابواب بهشت ( با اضافه كردن باب قلب كه مخصوص