متوسطات است و قوى من كل الوجوه بسيط نيستند ( قاعده الواحد . . . ) . البسيط لا يكون فاعلا و قابلا معا . با توجه به بيانات فوق اين اصل كه بسيط نمىتواند هم قابل و هم فاعل باشد معلوم خواهد شد زيرا اعتبار فاعليّت غير از اعتبار قابليت است اول مفيد است و دوم مستفيد و امر بسيط از جهت واحده نتواند هم مفيد باشد و هم مستفيد . قاعدهء الواحد . . . « 1 » بسيط خارجى - معانى متعدده گاه موجودند به وجود واحد كه بسيط خارجى ناميده مىشوند مانند سواد و بياض و گاه موجودند به وجودات متعدده كه مركب خارجى ناميده مىشوند مانند ماهيت حيوان و بسايط غير حيهء خارجيه سه قسم‌اند : 1 - هيولى 2 - صورت 3 - اعراض . « 2 » بصر - ملا صدرا در تشريح بصر گويد : در علم تشريح گفته‌اند كه هفت زوج عصب از دماغ ( مخ ) مىرويد زوج اول از غور دو بطن مقدم دماغ در جوار دو زايده شبيه به دو سر پستان شروع مىشود و اين زوج عصب كوچك و تو خالى است كه آن قسمت كه در طرف چپ روييده شده است به طرف راست كشيده شده و بر عكس آن‌كه طرف راست روييده شده است به طرف چپ كشيده شده است ، آن‌كه به طرف راست است به سوى حدقه راست و آن‌كه در چپ است به حدقه چپ نافذاند و قوه ابصار در روح مصبوب در تجويف اين عصب است به ويژه در ملتقى . طبعيون در مورد ابصار گفته‌اند كه به انطباع شبح مرئى است در جزئى از رطوبت جلديه كه شبيه به يخ و تگرگ است زيرا به مانند آينه كه هر گاه مقابل آن قرار گيرد متلون و ضو دهنده مىشود و در عين حال مثل صورت او در آن منطبع مىشود . همان‌طور كه صورت انسان در آينه منطبع شود . رياضيون گفته‌اند كه ابصار به خروج شعاع است از چشم بر شكل مخروط كه رأس آن در نزد چشم است و قاعده آن نزد مرئى رياضيون نيز منشعب به شعب گوناگون‌اند . شيخ اشراق گويد : ابصار نه به خروج شعاع است و نه به انطباع شبح مرئى در رائى و بلكه به واسطه مقابلهء مستنير است با عضو باصرى كه در آن رطوبت صقيله است و موقعى كه اين شروط يافت شد و موانع هم رفع شد براى نفس علم اشراقى حضورى بر مبصر حاصل مىشود پس نفس آن را ادراك مىكند كه گويا مشاهده ظاهر جلى مىكند و در واقع شيخ اشراق مىگويد : ديدن كار نفس است نهايت شرايطى ظاهرى لازم است و آن وجود نور كافى و وجود ماده مستنير مقابل عضو باصر و در عضو باصر هم بايد رطوبت صقيله باشد و هر گاه اين شرايط به وجود آمد اين نفس است كه اشراق ديدن مىكند و اين نفس است كه مىبيند . ملا صدرا مىگويد : اين سه قول هر سه نادرست است و قول چهارمى احداث مىكند كه شبيه به قول شيخ اشراق است لكن عين آن نيست ملا صدرا مىگويد : ابصار به انشاى صورت مماثل آن چيز است يعنى شىء مرئى است و اين انشاى صورت مماثل ، به قدرت خداوند است كه از عالم ملكوت نفسانى مجرد از ماده خارجى

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، ص 28 و ج 6 ، ص 264 . ( 2 ) همان ، ج 6 ، ص 209 و ج 2 ، ص 176 .