است يعنى صورت از عالم ملكوت است و صورت نفسانى است و مجرد از ماده خارجى است كه حاضر عند النفس مىشود و قائم به نفس ، به مانند قيام فعل به فاعل و نه قيام مقبول به قابل و به عبارت ديگر مىگويد اين نفس است كه ايجاد صورت مماثل با اصل مرئى مىكند و آن صورت مجرد است يعنى صورت مرئى هم مجرد است و عارى از ماده و لذا قائم به نفس است قيام فعل به فاعل در واقع ساخت نفس است كه در صورت مقابلهء ياد شده نفس خودش صورتى را كه مماثل با اصل باشد خلق مىكند و بدان علم شهودى حاصل مىكند پس ديد كار نفس است و مرئى خلق و مخلوق نفس است كه آن را در شرايط خاص مىسازد . ابصار « 1 » بعث - بعث يعنى برانگيخته شدن و برخاستن از خواب و بيدار شدن و فرستادن و تهييج شدن و وادار كردن بر كارى و يوم البعث يعنى روزى كه مردگان از خواب بيدار شده و از قبر برپا ايستند . صدرا گويد بعث عبارت از خروج نفس است از هيآت محيطهء به آن چنان كه جنين از قرار مكين خارج مىشود . او گويد : قبر حقيقى عبارت از انغمار نفس و انحصار آن است بعد از موت بدن در آن هيأت مكتنفهء به آن و نفس ما بين موت و بعث به منزلت جنين است و يا به منزلت نائم است كه قواى او قدرت ادراك مدركات آخرت را ندارد و موقعى كه حشر و قيامت برپا شد انسان از ميان آن انغمار برانگيخته مىشود يا به طور مطلق حرّ و آزاد مىگردد و يا مقبوض و اسير زاجرات و قاسرات است . « 2 » در مورد بعث انبيا و رسل - ملا صدرا مىگويد : در واقع فوايد بعث رسول و انزال كتب بازگشت به مؤمنان مىكند كه خداوند انوار رسولان و كتب را وسيله هدايت مؤمنان قرار داده است . چنان كه فايده نور آفتاب به صاحبان چشم بينا باز مىگردد . « 3 » بعديت غير مجامع - همه بعديت‌هاى مربوط به حركات و زمان و زمانيات با قبليت‌ها جمع نمىشوند . « 4 » بهشت - بحث دربارهء بهشت و دوزخ به طور اصولى بحث كلامى است ملا صدرا در اغلب آثارش مورد بررسى قرار داده است از جمله در شواهد الربوبيه آمده است : اشراق سيزدهم : در بيان بهشت و دوزخ بايد دانست بهشتى كه آدم و حوا به علت ارتكاب خطا از آن جا بيرون رفتند و به زمين فرود آمدند ، از جهتى غير از بهشتى است كه به پرهيزگاران در عالم آخرت وعده داده‌اند . زيرا اين بهشت ، ظاهر و آشكار نمىگردد مگر بعد از خراب و ويران شدن عالم جسمانى و فساد و اضمحلال اجرام سماوى و به انتها رسيدن دنيا ، هر چند هر دو بهشت در اصل ذات و حقيقت متحد و متفق‌اند . بيان اين مطلب اين است كه چون موت و رهايى از اين عالم ، آغاز حركت و بازگشت به سوى خدا است و نهايت هر حركتى ( چه مستقيم و چه مستدير ) عين بدايت او است از

--> ( 1 ) اسفار ، ج 8 ، صص 178 ، 183 . ( 2 ) شواهد ، ص 404 . ( 3 ) مفاتيح الغيب ، ص 167 . ( 4 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 49 .