مجموع هم متناهى است . « 1 » برهان خاصّ الخاص - اين برهان را جهت اثبات وجود هيولى اقامه كرده‌اند بدين بيان كه گويند مبدأ تمام موجودات يك موجود حقيقى است كه واحد است و در آن شأنيت كثرت و تعدد نيست و از جملهء موجودات ممكنه كه ناشى از وجود واحد بسيطاند ممتداتند و چون به حكم تناسب و سنخيت ميان علل و معلول بايد معلول مناسب با علت خود باشد و اين مناسبت ميان ممتداد و صور جسميه مفقود است و ميان آن‌ها با ذات حق هم هيچ مناسبتى نيست زيرا بيان شد كه ذات او منزه از كثرت است و همين‌طور ما بين صورت و عقول اين تناسب و مناسب نيست . پس ناچار بايد معلولى باشد كه مناسب با موجود حقيقى باشد و آن هيولى است كه بسيط است و غير مركب و مناسب است كه از مبدأ فياض صادر شده و از جهت قبول امتدادش واسطهء در صدور ممتداد است اين برهان را كسانى كه قايل به قدم هيولى هستند اقامه كرده‌اند . « 2 » برهان سلّمى - اين برهان را جهت اثبات تناهى ابعاد اقامه كرده‌اند و بيان آن اين است كه زاويهء منفرجه‌اى فرض شود كه دو ضلع آن به طور بىنهايت امتداد يابد و هر اندازه كه دو ضلع آن امتداد يابد به همان اندازه هم به فواصل ميان دو ضلع افزوده شود و در نتيجه هر گاه امتداد دو ضلع بىنهايت باشد آخرين فاصله‌اند و از يكديگر نيز بىنهايت خواهد بود در صورتى كه محصور بين دو حاصر است كه عبارت از دو ضلع باشد و محصور بودن با غير متناهى بودن آن منافات دارد يعنى محال است كه امرى كه محصور بين حاصرين مىباشد نيز غير متناهى باشد زيرا معنى غير متناهى بودن اين است كه حد و حصرى نداشته باشد . « 3 » برهان صدّيقين - برهان صديقين يكى از براهين اثبات صانع و ذات واجب و توحيد خداى عالم است . اين برهان طريقه و روش انبيا و اوليا است كه از وجود اثبات وجود كرده‌اند و ساده‌ترين بيان آن اين است . الف - وجود امر واحد عينى و حقيقت بسيط است كه اختلاف ميان افراد آن به كمال و نقص و غنى و فقر است . ب - وجود متأصل در خارج بوده و ذو مراتب است به اشديّت و اضعفيّت و شدت و ضعف و مرتبت كمال و غايت شدت آن‌كه اكمل و اتم از آن نيست و متعلق به غير نبوده و تمام مراتب ديگر متعلق به آن مىباشد مرتبت فوق التمام مرتبتى است كه از لحاظ شدت و قوت و مدت و عدت نامتناهى است . ج - وجود تمام و تام قبل از وجود ناقص و غنى قبل از فقير و وجود قبل از عدم و فعل قبل از قوت است . د - مرتبت كمال و تمام هر شىء عبارت از همان شىء است با چيزى زيادتر و در حقيقت وجود كامل حاوى تمام مراتب مادون خود است كه موجودات ناقصه باشند با امرى زيادتر كه كمال او است و در نتيجه مرتبت كمال و تمام هر چيزى محتاج به مراتب ناقصه و مادون خود نيست . ه - وجودات بر دو قسم‌اند يا ناقص‌اند و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 142 - 169 . ( 2 ) همان ، ج 2 ، سفر 2 ، ص 121 . ( 3 ) همان ، ج 1 ، سفر 2 ، ص 23 .