اول الاوايل - مراد ذات حق است . « 1 » اول ما صدر - نخستين صادر در نظام آفرينش - در روايات آمده است : اول ما صدر يا نخستين صادر از ذات حق تعالى عقل است . فلاسفه گفته‌اند از واحد صادر نشود مگر واحد و از واحد من جميع جهات صادر نشود مگر واحد من جميع جهات و گفته‌اند موجود بسيطى كه مطلقا در آن تركيب وجود ندارد نتواند علت براى دو امر باشد به طور معيت بالطبع خلاصهء كلام در اين مورد اين است كه ثابت شده است كه ذات حق تعالى كه مبدأ و مصدر كاينات است واجب بالذات و واحد به وحدت حقهء حقيقى است كه به هيچ وجه تركيبى در آن راه ندارد نه خارجى و نه ذهنى و نه عقلى و نه حسّى ، ذاتى كه بسيط من جميع جهات است چگونه منشأ صدور جهان متكثرات است در حالى كه قاعدهء كليه است كه « الواحد لا يصدر عنه الا الواحد » و مىدانيم كه جهان خلق متكثر است و همه مستند به ذات خداوند است ايراد ديگر اين‌كه بين علت و معلول كاملا بايد سنخيت باشد و ذات حق تعالى مجرد كامل التجريد است و بنابر اين چگونه علت خلق موجودات مادى شده است و بالجمله چگونه مىتوان طبيعت و ماده را مستند به ذات مجرد كرد . « 2 » براى حل اين معضل فلاسفه راه‌هايى را عرضه كرده‌اند . و گفته‌اند نخستين امرى كه از ذات حق صادر شد عقل بود و عقل چون مجرد است و تكثر حقيقى در آن راه ندارد مىتواند از واحد صادر شود و عقل دو جنبه قهرى دارد يكى اين‌كه معلول اول است و مستند به ذات حق است و يكى توجه و استناد به ذات خودش از جهت نسبت به ذات حق اشرف است و عقل دوم صادر شد و از جهت توجهش به ذات خود نسبت به ذاتش نفس اول و بالأخره فلك اول با نفس فلكى بوجود آمد و بدين ترتيب تكثر در خلقت بوجود آمده . ملا صدرا در شواهد الربوبيه آرد : اشراق سوم : در بيان اين‌كه نخستين فيض حق و صادر اول ، امرى است وحدانى و عارى از كثرت و تعدد . ( هر چند به عقيدهء ما صادر اول يعنى نخستين اثرى كه از ناحيهء ذات مقدس واجب الوجود جلوه‌گر مىشود همان وجود منبسط است كه تجلى اول ذات و سارى در كليهء موجودات است و ) خداى متعال در آيهء شريفهء « وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ » ( امر ما جز يگانه نيست - سورهء قمر آيهء 50 ) بدين نكتهء بديع ( نيز ) اشاره فرموده و مىگويد نيست امر ما يعنى فرمان صدور عالم ، به جز يكى ( ولى مشهور ما بين حكما اين است كه صادر اول ، عقل است ) زيرا آن‌چه كه نخستين بار از ناحيهء واجب الوجود موجود مىگردد بايد عقل باشد زيرا قبل از اين گفته شد كه واجب الوجود ، واحد حقيقى است پس واجب و لازم است كه فيض نخستين و اولين موجود صادر از وى ، موجود واحدى باشد كه هم در اصل وجود و هم در مقام فعل و تأثير ، مجرد از ماده باشد و بنابراين ، صادر اول چيزى جز عقل نخواهد بود . زيرا جسم به علت ( تركيب از هيولى و صورت ) فاقد وحدت است و هيولى ( به علت بالقوه بودن ) فاقد تأثير است و عرض ( به علت احتياج به موضوع ) و صورت

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، صص 191 ، 419 و ج 5 ، ص 236 . ( 2 ) همان ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 203 ، 207 .