جلال جلالى زاده
139
مبادى و اصطلاحات اصول فقه ( فارسى )
سوم ، سببيت مانند فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ ( عنكبوت / 40 ) . باى سببيت هرگاه بر ادوات و اسباب فعل داخل شود ، آن را باى استعانت هم مىگويند ، مانند « كتبت بالقلم » . چهارم ، حبت و همراهى و به معناى مع ، مانند آيهى جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ ( نساء / 169 ) : يعنى مع الحق . پنجم ، ظرفيت زمانى يا مكانى ، مانند آيهء نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ ( قمر / 34 ) و آيهى نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ ( آل عمران / 123 ) . ششم ، بدليت ؛ يعنى بتوان واژهى بدل را به جاى آن گذاشت ، مانند سخن خليفهى دوم حضرت عمر بن خطاب رضى اللّه عنه در هنگامى كه از پيامبر اجازه خواست كه به عمره برود و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پس از اجازه دادن فرمود : « لا تنسنا يا أخى من دعائك » حضرت عمر در پاسخ گفت : « ما يسرّنى أن لى بها الدنيا » كه مىتوان به جاى حرف باء واژهى بدل را به كار برد . هفتم ، مقابله ، كه در اين صورت بر عوض داخل مىشود ، مانند « إشتريت فرسا بدينار » و آيهى وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا ( بقره / 41 ) . هشتم ، مجاوزه و به معناى عن ، مانند آيهى سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ( معارج / 1 ) يعنى « عن عذاب واقع » . نهم ، براى استعلا و به معناى « على » مانند آيهى وَ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ ( آل عمران / 75 ) ؛ يعنى على قنطار . دهم ، براى قسم ، مانند جملهى « باللّه لأفعلنّ كذا » . يازدهم ، براى نهايت و غايت كه به معناى إلى است ، مانند جملهى « و قد أحسن بى » يعنى إلىّ . دوازدهم ، براى تأكيد كه در اين صورت زايد است و آن هم در چهار مورد است يا بر فاعل داخل مىشود ، مانند آيهى كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً ( نساء / 79 ) . يا بر مفعول داخل مىشود ، مانند آيهى وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ ( مريم / 25 ) . يا بر مبتدا داخل مىشود ، مانند جملهى « بحسبك درهم » و يا بر خبر داخل مىشود ، مانند آيهى أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ ( زمر / 36 ) . سيزدهم ، براى تبعيض و به معناى من خواهد بود ، مانند آيهى عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً ( انسان / 6 ) يعنى منها .